Είναι πραγματικά λυπηρό να
διαπιστώνει κανείς ότι υπάρχουν άνθρωποι που διανύουν το βασικότερο
τεταρτημόριο της ζωής τους και δεν έχουν καταφέρει να μάθουν να μιλούν με ευγένεια
στον συνομιλητή τους. Δεν θέλω να πιστεύω πως αυτό οφείλεται σε ανεπάρκεια
γραμματικών γνώσεων, αλλά ίσως σε έλλειψη στοιχειώδους μόρφωσης. Γιατί η
μόρφωση δεν εξαντλείται στην ακαδημαϊκή γνώση, αλλά εκτείνεται στην καλλιέργεια
του χαρακτήρα και στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος στέκεται απέναντι στον
άλλον.
Η
εμμονική τάση της αμάθειας να επιβάλλεται συνδέεται συχνά με φαινόμενα
υποβάθμισης όσων υπερέχουν σε γνώση. Πρόκειται για έναν λανθασμένο τρόπο
προσέγγισης που ενδέχεται να εκφράζει ανασφάλειες, μέσα από την περιφρόνηση των
ορίων του σεβασμού.
Αναρωτιέμαι
πόσο πρέπει να αποτραβιέται κανείς για να μην έρχεται διαρκώς αντιμέτωπος με
αγενείς και ανώριμες συμπεριφορές. Και γιατί ο προσβαλλόμενος να θεωρείται
διαρκώς υποχρεωμένος να ανέχεται τα πάντα. Δεν μπορεί η ευγένεια να ταυτίζεται
με διαρκή αυτοκαταστολή, ούτε η ψυχραιμία με σιωπηλή αποδοχή.
Πού
ακριβώς επισημαίνεται ότι ο λογικός άνθρωπος οφείλει να ανέχεται κάθε μορφή
προσβολής μόνο και μόνο για να αποφεύγεται η ένταση; Και πώς μπορεί αυτό να
θεωρείται κανόνας μιας δημοκρατικής κοινωνίας που βασίζεται στην ισότητα
δικαιωμάτων και στον αμοιβαίο σεβασμό;
Η
δημοκρατία πράγματι στηρίζεται στην ανοχή. Όμως η ανοχή δεν σημαίνει απουσία
ορίων. Δεν σημαίνει ότι κάθε συμπεριφορά αποκτά αυτομάτως νομιμοποίηση επειδή
κάποιος επικαλείται την ελευθερία λόγου ή το δικαίωμα έκφρασης. Μια πραγματικά
υγιής κοινωνία απαιτεί ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία, τον αλληλοσεβασμό και
την ευθύνη των λόγων και των πράξεων.
Αν
η κοινωνία απαιτεί μόνο από τον ευγενή, τον ψύχραιμο και τον λογικό να
αυτοσυγκρατείται διαρκώς, ενώ αφήνει τον αγενή και τον προκλητικό χωρίς
συνέπειες, τότε δημιουργείται μια στρεβλή ηθική κατάσταση: ο πολιτισμένος
περιορίζεται για να μη διαταραχθεί η ασχήμια της συμπεριφοράς των άλλων.
Ο
Κάρλ Πόπερ, στο έργο του Η
Ανοιχτή Κοινωνία και οι Εχθροί της (1945), διατύπωσε το «παράδοξο
της ανεκτικότητας»: όταν μια κοινωνία
ανέχεται απεριόριστα την επιθετικότητα, τη χυδαιότητα και την κατάχρηση της
ελευθερίας, στο τέλος υπονομεύεται η ίδια η ανοχή πάνω στην οποία στηρίζεται.
Υπάρχει
επίσης μια βαθύτερη ψυχολογική διάσταση. Συχνά η κοινωνία εξυψώνει την ηρεμία
ως υπέρτατη αρετή, ακόμη κι όταν αυτή μετατρέπεται σε καταπίεση του
φυσιολογικού θυμού. Όμως ο θυμός δεν είναι πάντοτε αρνητικός, υπάρχει και ο
ηθικός θυμός: η αντίδραση απέναντι στην αδικία, στην απαξίωση και στην προσβολή
της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Άλλο,
λοιπόν, η υπεράσπιση της αξιοπρέπειας και άλλο η τυφλή επιθετικότητα. Η συνεχής
καταπίεση της αντίδρασης δεν παράγει πολιτισμό, συχνά οδηγεί σε εσωτερική
φθορά, αγανάκτηση και σε εκρήξεις συσσωρευμένης οργής.
Αν
η κοινωνική ειρήνη στηρίζεται αποκλειστικά στη σιωπή των αξιοπρεπών ανθρώπων,
τότε δεν μιλάμε για υγιή κοινωνία, αλλά για μια εύθραυστη ισορροπία φόβου,
ανοχής και παραίτησης.
Και
σε αυτό διαφωνώ κάθετα και αμετάκλητα.
Ο
πολιτισμός δεν φαίνεται από το πόσο ανέχεται κανείς την αγένεια, αλλά από το
πόσο σέβεται τον άνθρωπο απέναντί του.
Γι’
αυτό και δυσκολεύομαι να ακούω ανθρώπους να θαυμάζουν τον λόγο ή να εκφράζουν
φιλοφρονήσεις, αλλά όταν έρχεται η στιγμή μιας ουσιαστικής συζήτησης να
αδυνατούν να επιχειρηματολογήσουν με σοβαρότητα, καταφεύγοντας άλλοτε από
άγνοια και άλλοτε από συνήθεια σε μια πρόχειρη, επιπόλαιη και συχνά λαϊκίζουσα
φρασεολογία.
Γιατί
η ουσία δεν βρίσκεται στους εντυπωσιασμούς της στιγμής, αλλά στην ικανότητα του
ανθρώπου να σκέφτεται, να ακούει και να εκφράζεται με σεβασμό, επιχειρήματα και
μέτρο. Στη δυνατότητα να διαφωνεί χωρίς να εκχυδαΐζει τον διάλογο.
Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης
Συγγραφέας
Συντονιστής - Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών και Αυτοάμυνας
