Ανήλικοι και ευθύνη

Με αφορμή πρόσφατα περιστατικά εκφοβισμού που συγκλόνισαν την κοινωνία, τίθεται ένα δύσκολο αλλά αναγκαίο ερώτημα: είναι τελικά οι ανήλικοι τόσο αθώοι όσο συχνά πιστεύουμε;

Η εικόνα του παιδιού με την αγνή καρδιά και το φυσικό χαμόγελο φαίνεται να συγκρούεται με μια διαφορετική πραγματικότητα. Παρατηρώντας τα γεγονότα της εποχής μας, συναντά κανείς συχνά συμπεριφορές που χαρακτηρίζονται από πονηρία, επιθετικότητα, εκδικητικότητα που δύσκολα εξηγείται.

Ποιοι είναι τελικά αυτοί οι νέοι; Γιατί στις μέρες μας εμφανίζεται τόσο έντονα αυτή η μορφή κοινωνικής έντασης;

Πολλοί από αυτούς τους εφήβους δεν έχουν βιώσει τις μεγάλες στερήσεις που γνώρισαν παλαιότερες γενιές: πόλεμο, ξενιτιά, πείνα ή ακραία φτώχεια. Κι όμως, φαίνεται να συνοδεύονται από έναν διαρκή θυμό και μια αίσθηση εγκλωβισμού σε μια περίοδο ζωής που θεωρείται ήδη ευάλωτη: την εφηβεία.

Ένα από τα σημαντικά ζητήματα αφορά τη δομή της σύγχρονης οικογένειας. Όταν ένα παιδί μεγαλώνει μέσα σε έντονες συγκρούσεις ή βιώνει τον χωρισμό των γονιών του, δημιουργείται συχνά ένα δυσαναπλήρωτο κενό. Η απουσία του ενός γονέα ή η συνεχής αρνητική αναφορά στον άλλον μπορεί να διαμορφώσει συναισθήματα αμφιβολίας, θυμού και εσωτερικής ανασφάλειας.

Ωστόσο, οι δυσκολίες ενός παιδιού δεν περιορίζονται μόνο στις περιπτώσεις χωρισμένων οικογενειών. Υπάρχουν και παιδιά που μεγαλώνουν με την παρουσία και των δύο γονιών, αλλά βιώνουν καθημερινά ένα περιβάλλον συναισθηματικής έντασης. Η αδιαφορία, οι συνεχείς λεκτικές συγκρούσεις, η υποτίμηση ή η ψυχολογική πίεση μέσα στο σπίτι μπορούν να αφήσουν εξίσου βαθιά τραύματα.

Ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου οι φωνές, οι κατηγορίες και η ένταση αποτελούν καθημερινότητα, συχνά αισθάνεται το ίδιο ανασφαλές με ένα παιδί που βιώνει την απουσία ενός γονέα. Η συναισθηματική αποστασιοποίηση των ενηλίκων μπορεί να δημιουργήσει στο παιδί την αίσθηση ότι δεν ακούγεται, δεν υπολογίζεται και δεν έχει πραγματική αξία.

Σε τέτοιες συνθήκες, ο έφηβος συχνά μεταφέρει αυτή τη συσσωρευμένη ένταση στο σχολείο ή στις κοινωνικές του σχέσεις. Ο θυμός, η επιθετικότητα ή η ανάγκη για επιβολή μπορεί να λειτουργούν ως τρόπος έκφρασης μιας εσωτερικής πίεσης που δεν βρίσκει χώρο να εκφραστεί μέσα στην οικογένεια.

Σε πολλές περιπτώσεις εμφανίζεται το φαινόμενο της εργαλειοποίησης του παιδιού μέσα στις συγκρούσεις των ενηλίκων. Το παιδί καλείται να πάρει θέση, να ακούσει κατηγορίες για τον έναν γονέα από τον άλλον ή να μεταφέρει μηνύματα και παράπονα. Έτσι δημιουργούνται μέσα του ενοχή και σύγχυση, καθώς αισθάνεται ότι πρέπει να επιλέξει πλευρά ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που αγαπά.

Παράλληλα, στο σχολικό και κοινωνικό περιβάλλον εμφανίζονται φαινόμενα δημόσιου εξευτελισμού. Ένας μαθητής μπορεί να γίνει στόχος ευτελισμού μπροστά σε συμμαθητές ή ακόμη και μέσα από βίντεο και αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα. Ο εξευτελισμός αυτός, που για κάποιους μοιάζει με «αστείο», για το παιδί που τον βιώνει δημιουργεί βαθιά τραύματα και αίσθημα ντροπής.

Μπροστά σε αυτές τις πιέσεις πολλοί έφηβοι στρέφονται έντονα προς τις παρέες συνομηλίκων. Η ομάδα φίλων γίνεται συχνά το μοναδικό σημείο όπου αισθάνονται αποδοχή και δύναμη. Όταν όμως η ομάδα λειτουργεί χωρίς όρια και καθοδήγηση μπορεί εύκολα να ενθαρρύνει συμπεριφορές επιθετικότητας ή εκφοβισμού.

Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, το παιδί που μόνο του αισθάνεται αδύναμο, μέσα στην ομάδα νιώθει ισχυρό. Η συλλογική δράση προσφέρει την ψευδαίσθηση δύναμης.

Το κρίσιμο ερώτημα. Ποιος τελικά καθορίζει το πραγματικό συμφέρον του παιδιού; Οι νόμοι μπορούν να ορίσουν διαδικασίες, αλλά δύσκολα μπορούν να παρακολουθήσουν την καθημερινή ψυχολογική πραγματικότητα ενός παιδιού που μεγαλώνει μέσα σε συγκρούσεις ή συναισθηματικές ελλείψεις.

Η αγάπη, που θα έπρεπε να αποτελεί τη βάση της διαπαιδαγώγησης, συχνά μετατρέπεται στα μάτια του παιδιού σε ένα αμφισβητούμενο συναίσθημα όταν βλέπει τους γονείς του να χωρίζουν ή να συγκρούονται. Το παιδί τότε προσπαθεί μόνο του να ερμηνεύσει καταστάσεις που ξεπερνούν την ηλικία και την ωριμότητά του.

Το ζήτημα της διαπαιδαγώγησης δεν μπορεί να περιορίζεται ούτε στην οικονομική άνεση ούτε στην υλική παροχή. Τα χρήματα δεν δημιουργούν χαρακτήρα. Ούτε όμως η στέρηση οδηγεί αναγκαστικά στην παραβατικότητα. Αυτό που τελικά διαμορφώνει τον νέο άνθρωπο είναι η παρουσία, το παράδειγμα και η ισορροπία των σχέσεων μέσα στην οικογένεια και την κοινωνία.

Ίσως λοιπόν το πραγματικό πρόβλημα να μην βρίσκεται μόνο στη συμπεριφορά των νέων αλλά στην ευρύτερη κρίση αξιών, θεσμών και προτύπων που βιώνει η σύγχρονη κοινωνία. Όταν η οικογένεια αποδυναμώνεται και οι θεσμοί αδυνατούν να εμπνεύσουν εμπιστοσύνη, ο έφηβος συχνά αναζητά δύναμη μέσα στην ομάδα και όχι μέσα στην προσωπική του ευθύνη.

Ιδιαίτερη συζήτηση προκαλεί και η θέση των αγοριών στη σύγχρονη κοινωνία. Πολλοί υποστηρίζουν ότι οι νεανίες μεγαλώνουν σήμερα μέσα σε ένα περιβάλλον σύγχυσης ως προς τον ρόλο και την ταυτότητά τους. Από τη μία πλευρά καλούνται να περιορίσουν κάθε έντονη έκφραση δύναμης ή θυμού, από την άλλη όμως δεν τους προσφέρεται πάντα ένα υγιές πρότυπο ανδρικής ευθύνης και ωριμότητας.

Όταν η ενέργεια, η ανάγκη για πρωτοβουλία και η διάθεση για δοκιμή ορίων δεν βρίσκουν δημιουργική διέξοδο, συχνά μετατρέπονται σε επιθετική επίδειξη δύναμης μέσα στην ομάδα. Γι’ αυτό παρατηρείται συχνά ότι ορισμένες παραβατικές συμπεριφορές εμφανίζονται συλλογικά και όχι ατομικά. Η ομάδα προσφέρει το αίσθημα ασφάλειας που λείπει από το άτομο μόνο του.

Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλά παιδιά και έφηβοι ασχολούνται με ομαδικά αθλήματα όπως ποδόσφαιρο, καλαθοσφαίριση ή άλλα αθλήματα.

Οι μαχητικές τέχνες εστιάζουν στο άτομο και διδάσκουν πώς να προστατεύει τον εαυτό του με ασφάλεια και αυτοπειθαρχία και να σηκώνεται μόνος του μετά από μια πτώση. Σε αντίθεση με τα ομαδικά αθλήματα, όπου υπάρχουν αναπληρωματικοί,  η ένταση και ο ανταγωνισμός για το ποιος είναι καλύτερος ή ομορφότερος ή πιο δυνατός, η πίεση για νίκη και η έλλειψη προσωπικής αναγνώρισης συχνά οδηγούν σε νευρικότητα και διαμάχες, οι μαχητικές τέχνες παρέχουν ένα δομημένο πλαίσιο για εκτόνωση, ανάπτυξη αυτοελέγχου και υπευθυνότητας. Ο μαθητής μαθαίνει να διαχειρίζεται τους φόβους του, τη δύναμή του, να σέβεται τον άλλον και να ενεργεί συνειδητά, χωρίς την ανάγκη επιβεβαίωσης ή προστασίας από την ομάδα.

Έτσι ολοκληρώνεται η έξοδος από την ένταση που διαφορετικά μπορεί να εκφραστεί ως επιθετικότητα.

Η πραγματική πρόκληση για την κοινωνία είναι να κατευθύνει αυτές τις τάσεις προς την υπευθυνότητα και τον σεβασμό προς τους άλλους.

Για αυτούς τους λόγους, δεν θα ήταν υπερβολή να συζητηθεί η ένταξη των μαχητικών τεχνών ως υποχρεωτικό μάθημα στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Με την κατάλληλη καθοδήγηση, οι μαθητές θα έχουν τη δυνατότητα να εκφράσουν με ασφαλή τρόπο την ένταση και τη φυσική τους ενέργεια, να καλλιεργήσουν αυτοπειθαρχία και σεβασμό.

 Ένα τέτοιο πρόγραμμα θα μπορούσε να αποτελέσει προληπτικό μέτρο, μειώνοντας φαινόμενα βίας, εκφοβισμού και συλλογικής παραβατικότητας.

 

 

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών και Αυτοάμυνας

 

Η δύναμη της ειρήνης

Την τελευταία εβδομάδα άκουσα τη λέξη «πόλεμος» περισσότερες φορές απ’ όσες μπορώ να θυμηθώ. Στα δελτία ειδήσεων, στις αναλύσεις, στα πάνελ, στα έκτακτα. Η λέξη επαναλαμβάνεται με τέτοια ένταση ώστε να γίνει αναπόσπαστο κομμάτι του υποσυνείδητου. Η λέξη «ειρήνη»..ακούγεται σπάνια.

Η συνεχής αναπαραγωγή μιας απειλής δεν είναι ουδέτερη πράξη. Η γλώσσα διαμορφώνει αντίληψη, η αντίληψη διαμορφώνει στάση και η στάση διαμορφώνει κοινωνική συμπεριφορά. Όταν ο δημόσιος λόγος κατακλύζεται από σενάρια σύρραξης, καταστροφής και κλιμάκωσης, ο φόβος παύει να είναι παροδικό συναίσθημα και γίνεται μόνιμο υπόστρωμα.

Τα τελευταία χρόνια βιώσαμε μια περίοδο παγκόσμιας αβεβαιότητας. Η κοινωνία δοκιμάστηκε, η εμπιστοσύνη κλονίστηκε, οι αντοχές μειώθηκαν. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η διαχείριση της πληροφορίας αποκτά τεράστια σημασία. Όταν όμως η ενημέρωση μετατρέπεται σε διαρκή δραματοποίηση, γεννάται εύλογα το ερώτημα: Υπηρετείται υπό αυτές τις συνθήκες όντως ψυχραιμία ή καλλιεργείται μόνιμα ο φόβος της ανασφάλειας;

Κάποιοι ίσως σκεφτούν ότι, επειδή διδάσκω πολεμικές τέχνες, είναι παράδοξο να μιλώ για ειρήνη. Ακριβώς αυτή η εμπειρία με κάνει να κατανοώ τη δύναμη και τον κίνδυνο της βίας και γι’ αυτό θεωρώ την ειρήνη τόσο σημαντική. Η εκπαίδευση στις πολεμικές τέχνες δεν διδάσκει την επίθεση, αλλά την αυτοπειθαρχία και τον έλεγχο και η ειρήνη ξεκινά πάντα από τον έλεγχο του εαυτού.

Σε μια πόλη των 150.000 κατοίκων, περίπου 3.000 άνθρωποι ( δηλαδή το 2 % των κατοίκων) ασχολούνται ενεργά με πολεμικές τέχνες. Μικρό ποσοστό σε σχέση με τον συνολικό πληθυσμό, αλλά η επίδρασή τους είναι μεγάλη. Διδάσκουν αυτοπειθαρχία, σεβασμό και έλεγχο, αξίες που υπερβαίνουν τις σχολές και βοηθούν στη δημιουργία πιο ώριμων και ψύχραιμων κοινοτήτων.

Η γεωπολιτική πραγματικότητα είναι σύνθετη και σκληρή. Συγκρούσεις, ενεργειακές ανακατατάξεις, ανταγωνισμοί ισχύος, όλα αυτά είναι υπαρκτά. Όμως η διαρκής προβολή του χειρότερου σεναρίου δεν ενισχύει την κοινωνική ωριμότητα, αντίθετα τροφοδοτεί τον πανικό. Και ο πανικός είναι κακός σύμβουλος, τόσο για τους πολίτες όσο και για τις ηγεσίες.

Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το πώς η εικόνα της καταστροφής γίνεται καθημερινό θέαμα. Μικροί και μεγάλοι εκτίθενται σε σκηνές ολέθρου σαν να πρόκειται για κανονικότητα. Ένα αναπόφευκτο  σοκ που αντικαθίσταται από εξοικείωση. Κι αυτό είναι ίσως πιο επικίνδυνο από τον ίδιο τον φόβο.

Το ερώτημα, τελικά, δεν είναι αν υπάρχουν απειλές. Υπάρχουν. Το ερώτημα είναι ποια ευθύνη αναλαμβάνει ο δημόσιος λόγος απέναντι στην κοινωνία. Η ενημέρωση οφείλει να φωτίζει, όχι να φανατίζει. Να εξηγεί και να προάγει τη νηφαλιότητα κι όχι να την υπονομεύει.

Σε περιόδους έντασης, η λέξη «ειρήνη» πρέπει να αρθρώνεται καθαρά και επίμονα. Οι κοινωνίες δεν χρειάζονται περισσότερο φόβο, χρειάζονται περισσότερη υπευθυνότητα.

Ας αναλογιστούμε, λοιπόν, όχι μόνο ποιος μιλά για πόλεμο, αλλά και ποιος εργάζεται ουσιαστικά για την ειρήνη. Αυτό που επιδιώκω με το κείμενο είναι να υπενθυμίσω ότι, ακόμα και μέσα στην καθημερινή ένταση και την υπερβολική προβολή φόβου, η επιλογή να καλλιεργούμε ειρήνη, σεβασμό και αυτοέλεγχο μπορεί να διαμορφώσει καλύτερες κοινωνίες και να εμπνεύσει τις νέες γενιές.

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής-Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών Αυτοάμυνας

Μάτριξ - Το κρίσιμο σημείο

 

Το κρίσιμο σημείο δεν είναι μόνο ότι οι νέοι «ζουν μέσα στο σύστημα», αλλά ότι το σύστημα έχει καταφέρει κάτι διαφορετικό από το παρελθόν. Δεν επιβάλλεται με φόβο ή καταστολή αλλά με ευχαρίστηση, ευκολία και ταύτιση. Η χειραγώγηση σήμερα δεν λέει «υπάκουσε» λέει «αυτό είσαι». 

Όταν η ταυτότητα, η κοινωνική αποδοχή και η αυτοεκτίμηση χτίζονται μέσα από έτοιμα πρότυπα τότε η αντίσταση μοιάζει όχι απλώς δύσκολη, αλλά και περιττή. Οι παλαιότεροι συχνά αναφέρονται για άλλες εποχές και κατηγορούν τους νέους για αδιαφορία. Όμως το πραγματικό χάσμα δεν είναι ηλικιακό, είναι βιωματικό. Δεν μεταδόθηκε ποτέ στους νέους το γιατί άξιζε να αναζητάς το ουσιαστικό. 

Η μεγαλύτερη επιτυχία αυτού του συστήματος δεν είναι η καταστολή αλλά η εσωτερίκευση. Όταν η χειραγώγηση μεταμφιέζεται σε επιλογή τότε παύει να γίνεται αντιληπτή ως πρόβλημα. Όταν όλα είναι «ίσα», τότε τίποτα δεν είναι πραγματικά σημαντικό. Και έτσι η ποιότητα, στη σκέψη, στην τέχνη, στον λόγο, στις σχέσεις δεν πολεμιέται, απλώς χάνεται μέσα στον θόρυβο.

Εδώ ακριβώς λησμονείται και το κριτήριο ποιότητας. Η ποιότητα απαιτεί σύγκριση, μνήμη και βάθος. Αν όμως όλα ισοπεδώνονται σε στιγμιαία εικόνα, σε αριθμούς προβολών ή σε αλγοριθμική «αξία», τότε το ουσιαστικό και το επιφανειακό μοιάζουν ισότιμα. Δεν είναι ότι οι νέοι δεν μπορούν να ξεχωρίσουν την ποιότητα, είναι ότι δεν τους δίνεται λόγος να το κάνουν.

Οι νέοι πείθονται από ανθρώπους που ζουν διαφορετικά όχι από ανθρώπους που απλώς μιλούν. Συζητήσεις, τέχνη, εργασία με ποιότητα, πραγματικές σχέσεις. Ένας άνθρωπος με βάθος, συνέπεια και εσωτερική αυτονομία είναι πιο ανατρεπτικός από χίλια συνθήματα.

Οι παλαιότερες γενιές βιώνουν μια ιδιότυπη ήττα. Γνωρίζουν ότι κάτι δεν πάει καλά στο τώρα αλλά συχνά δεν έχουν ούτε τη δύναμη ούτε το κοινό λεξιλόγιο για να το μεταδώσουν. Έτσι δημιουργείται ένα κενό μεταξύ εμπειρίας και μετάδοσης γνώσης. Και αυτό το κενό το εκμεταλλεύεται το σύστημα με απόλυτη αποτελεσματικότητα.

Η επανάσταση που δεν ήρθε ίσως δεν ήταν ποτέ ρεαλιστική με την παλιά της μορφή. Τα σύγχρονα συστήματα ισχύος δεν καταρρέουν από σύγκρουση αλλά από φθορά. Και η φθορά ξεκινά από ανθρώπους που αρνούνται να ζήσουν αποκλειστικά επιφανειακά, ακόμη κι αν αυτό τους στερεί την εύκολη αποδοχή.

Αν υπάρχει σήμερα κάποιο ρεαλιστικό πεδίο «αντίστασης» δεν βρίσκεται σε μαζικές επαναστάσεις ή σε μεγάλες ιδεολογίες αλλά σε μικρότερες, επίμονες πράξεις όπως στην καλλιέργεια κριτικής σκέψης, στην επιμονή ποιότητας χωρίς να ζητά επιβεβαίωση, στη ζωντανή μετάδοση εμπειρίας από άνθρωπο σε άνθρωπο. Αυτά δεν είναι εντυπωσιακά αλλά είναι διαβρωτικά για κάθε σύστημα που βασίζεται στην επιφανειακή προσαρμογή.

Η έννοια της ποιότητας έχει αποσυνδεθεί. Οι προηγούμενες γενιές, με όλα τους τα λάθη, είχαν τουλάχιστον μέτρο σύγκρισης: εμπειρία, αναφορές, χρόνο.

Σήμερα;  ο χρόνος έχει συμπιεστεί, η μνήμη έχει αποδυναμωθεί και η εμπειρία έχει αντικατασταθεί από προσομοίωση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ποιότητα στη σκέψη, στην τέχνη, στις σχέσεις δυσκολεύεται να αναγνωριστεί. 

Απαιτεί χρόνο, παιδεία και εσωτερική σιωπή, σπάνια αγαθά σε έναν κόσμο διαρκούς θορύβου. Οι νέοι δεν είναι απλώς θύματα. Είναι το πιο εκτεθειμένο αλλά συνάμα και το πιο προσαρμοστικό κομμάτι της κοινωνίας. Άλλοι χειραγωγούνται εύκολα, άλλοι αναπτύσσουν νέες, λιγότερο ορατές μορφές αντίστασης. 

Η αίσθηση ότι «κάτι χάθηκε» δεν είναι καινούργια. Οι νέοι δεν μεγάλωσαν σε έναν κόσμο που «χάλασε», μεγάλωσαν μέσα σε έναν κόσμο ήδη διαμορφωμένο. Αυτό που είναι πρωτόγνωρο σήμερα είναι η ταχύτητα της αλλαγής. Αυτό που βιώνουν οι άνθρωποι είναι το σύγχρονο Μάτριξ που φιλτράρεται από οθόνες, η αξία μετατρέπεται σε αριθμό και η ταυτότητα προσφέρεται έτοιμη προς κατανάλωση. Όχι μέσω ωμής καταστολής, αλλά μέσω ομαλής ενσωμάτωσης.  Όχι γιατί οι νέοι είναι αδύναμοι, αλλά γιατί το σύστημα δεν τους εμφανίζεται ως εχθρός, τους εμφανίζεται ως φυσικό περιβάλλον.

Όχι άλλη πληροφορία αλλά ναι στην εμπειρία στη δημιουργία στον κόπο στην αποτυχία στην μάθηση. Όποιος έχει βιώσει κάτι αυθεντικό δύσκολα ικανοποιείται μετά με την προσομοίωση.

 Η αφύπνιση δεν είναι μαζική και ίσως αυτό να είναι το πιο δύσκολο. Δεν «ξυπνούν» όλοι. Κι όμως κάθε εποχή προχωρά από μειοψηφίες που κρατούν ζωντανά τα κριτήρια όχι από πλήθη που φλερτάρουν με τη λήθη.

---

Οι νέοι είναι το πεδίο της μάχης. Και η μάχη δεν είναι ιδεολογική αλλά υπαρξιακή.

... βάθος ή επιφάνεια...

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής-Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών Αυτοάμυνας

Σαράντα Χρόνια Μετά: Η Αληθινή Ιστορία μιας Καλοκαιρινής Δοκιμασίας - Μια ιστορία για τον φόβο, την πίστη και τη δύναμη να σταθείς όρθιος

 Αυτό που θα διαβάσετε δεν είναι μυθιστόρημα ούτε σενάριο. Είναι μια αληθινή εμπειρία που σημάδεψε τη ζωή ενός ανθρώπου. Μια ιστορία για το πώς οι δοκιμασίες μπορούν να διαμορφώσουν τον χαρακτήρα, και πώς η αγάπη και η αποφασιστικότητα μπορούν να δώσουν νόημα ακόμα και στα πιο δύσκολα χρόνια.

Γράφει σαράντα χρόνια μετά.

Όχι γιατί ξαφνικά θυμήθηκε. Δεν ξέχασε ποτέ.
Γράφει σήμερα ο ώριμος άνδρας για τον έφηβο που υπήρξε τότε, γιατί μόνο τώρα μπορεί να κοιτάξει εκείνο το καλοκαίρι χωρίς να πνίγεται στις αναμνήσεις του.

Ήταν από εκείνα τα ζεστά αυγουστιάτικα καλοκαίρια της δεκαετίας του ’80, φωτεινά και ανέμελα, που νομίζει κανείς ότι δεν τελειώνουν ποτέ. Θάλασσα, αμμουδιά, γήπεδο, φίλοι, μικροδουλειές για να μαζέψει λίγα χρήματα για τα σχολικά του. Ο πατέρας έλειπε σε δρομολόγιο στην Τεχεράνη. Η απουσία του είχε κανονικότητα. Μέχρι που δεν είχε.

Μια ζεστή καλοκαιρινή μέρα, που συνήθως φέρνει γιορτή και χαρά, ήρθε η ανατροπή και συνέβη το δυστύχημα στην καρδιά της Ανατολίας. Πολλά οχήματα ενεπλάκησαν και υπήρξαν νεκροί, ανάμεσά τους και ο συνοδηγός του πατέρα του.

Την επόμενη μέρα, όταν επέστρεψε από το γήπεδο, είδε κόσμο μαζεμένο έξω από το σπίτι. Κάποιοι καθισμένοι στο πεζούλι άλλοι όρθιοι στο προαύλιο. Κανείς τους δεν μιλούσε. Τον κοιτούσαν. Θυμάται πως η σιωπή ήταν πιο βαριά από οτιδήποτε άλλο στη ζωή του.

Η ενημέρωση από την πρεσβεία ανέφερε νεκρούς. Τα στοιχεία ήταν μπερδεμένα και θεώρησαν ότι ανάμεσά τους ήταν κι ο πατέρας του.

Για δύο ημέρες έζησε μέσα σε μια πρωτόγνωρη σκοτοδίνη. Το σπίτι γέμισε κόσμο, κλάματα, ψίθυροι, χέρια στους ώμους του.
«Όλα θα πάνε καλά», του έλεγαν.
Κι εκείνος απαντούσε:
«Μα ζει, γιατί τα λέτε αυτά;»
Δεν ήξερε αν το πίστευε. Ήξερε μόνο ότι δεν άντεχε να πει το αντίθετο.

Ύστερα ήρθε η ανατροπή. Ο πατέρας του ζούσε, έγινε λάθος στην ταυτοποίηση απο τις αρχές. Η λύπη μετατράπηκε σε γέλιο, η απελπισία σε ανακούφιση, με αγκαλιές και δάκρυα χαράς. Αλλά η ζωή δεν τελειώνει στα θαύματα. Συνεχίζει στις συνέπειες. Και για λίγες ώρες ένιωσε ότι κάτι υπερφυσικό, κάτι θεϊκό, είχε παρέμβει.

Μέσα στις επόμενες ημέρες, ενημερώθηκαν ότι βρισκόταν σε κωματώδη κατάσταση. Αργότερα μαθεύτηκε η συλληψή του. Ήταν ο μοναδικός επιζών οδηγός και θεωρήθηκε υπαίτιος. Έπειτα καταδικάστηκε. Τα γράμματα που έφταναν ήταν ανοιγμένα, με φωτογραφίες που τον έδειχναν δίπλα σε άλλους κρατούμενους. Το βλέμμα του ήταν αλλού, μακριά.

Όταν επέστρεψε τον Ιανουάριο του 1985, δεν επέστρεψε ο ίδιος άνθρωπος. Επέστρεψε ένας άνδρας σπασμένος. Είχε δεχθεί βία, είχε ταπεινωθεί, είχε ζήσει φόβο. Και δεν υπήρξε καμία θεραπεία, καμία φροντίδα για όσα κουβαλούσε μέσα του. Ό,τι είχε ζήσει υπήρχε μέσα στο σπίτι χωρίς να λέγεται.

Η μητέρα του στάθηκε όρθια. Δεν διαμαρτυρήθηκε, δεν λύγισε μπροστά τους. Θυμάται μόνο το βλέμμα της εκείνες τις πρώτες ημέρες, μια απελπισία που δεν ήθελε να ξαναδεί ποτέ.

Τότε, χωρίς να το πει δυνατά, έδωσε μια υπόσχεση στον εαυτό του: δεν θα την αφήσει μόνη. Και κάθε φορά που ένιωθε κουρασμένος, η υπόσχεση αυτή τον θύμιζε ποιος ήταν και ποιον όφειλε να στηρίξει. Αυτή η απόφαση έγινε άξονας ζωής.

Αργότερα έφυγε στο εξωτερικό. Σπούδασε, εργάστηκε, προχώρησε, εξελίχθηκε. Υπήρξαν στιγμές βαθιάς εσωτερικής γαλήνης σα να έβρισκαν νόημα όλα όσα είχαν προηγηθεί. Ακολούθησαν επαγγελματικές επιτυχίες και δημιουργίες. Δεν το έκανε μόνο από φιλοδοξία. Το έκανε γιατί μέσα του υπήρχε μια ανάγκη να δικαιώσει τον προσωπικό του αγώνα και εκείνης της γυναίκας.

Οι μαχητικές τέχνες ήταν η εκτόνωσή του. Εκεί έμαθε ότι η δύναμη δεν είναι επιθετικότητα αλλά έλεγχος, ότι η ένταση μπορεί να γίνει πειθαρχία, ότι το σώμα θυμάται αλλά μπορεί και να μετασχηματίσει τη μνήμη.

Επέστρεψε στην Ελλάδα όταν ένιωσε έτοιμος. Όχι για να ξεφύγει από κάτι, αλλά για να σταθεί συνειδητά, να διδάξει, να δημιουργήσει, να δώσει.

Σήμερα, αν τον ρωτήσουν τι τον διαμόρφωσε, δεν θα πει ότι ήταν το γεγονός. Θα πει η επιλογή που έκανε μετά από αυτό. Θα μπορούσε να είχε φύγει νωρίτερα, να είχε φτιάξει μια ζωή μακριά από όλους και όλα. Να είχε απαλλαγεί από το βάρος. Δεν το έκανε. Και δεν το μετάνιωσε.

Κατάλαβε κάτι που δεν γράφεται εύκολα: οι αξίες δεν είναι λέξεις, είναι στάση. Η αξιοπρέπεια δεν είναι θεωρία, είναι πράξη όταν δεν σε βλέπει κανείς. Και η αγάπη δεν αποδεικνύεται με λόγια αλλά με παρουσία.

Ο άνθρωπος δεν επιλέγει τις δοκιμασίες του αλλά επιλέγει ποιος θα γίνει εξαιτίας τους. Αυτός επέλεξε να μην αποδράσει και, προπάντων, να μην ξεχάσει.
Και αν σήμερα νιώθει γαλήνη, δεν είναι γιατί όλα πήγαν εύκολα. Είναι γιατί μπορεί να κοιτάξει πίσω χωρίς θυμό και χωρίς ντροπή.

Και αυτό του αρκεί.

 

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής Εκπαιδευτης μαχητικών τεχνών και Αυτοάμυνας

Παγκάκι με θέα στο παρελθόν

 

Χθες το μεσημέρι, περνώντας με το ποδήλατο από ένα γνωστό σοκάκι της πόλης, άκουσα μια ατάκα που με γύρισε δεκαετίες πίσω. Από αυτές που δεν τις μαθαίνεις. Τις κληρονομείς. Κάτι σαν οικογενειακό κειμήλιο αλλά σε λεκτική μορφή.

Σε ένα παγκάκι κάθονταν τρία γεροντάκια. Όχι παππούδες της σιωπής αλλά από εκείνους τους ακόμη ενεργούς, με το μάτι γαρίδα και τη γλώσσα ακονισμένη, που θεωρούν χρέος τους να σχολιάζουν κάθε περαστικό. 

Ιδίως αν είναι νεαρές κοπέλες. Ιδίως αν έχει ήλιο. Ιδίως αν είναι Τρίτη ή Παρασκευή, δεν έχει σημασία, πάντα βρίσκουν λόγο.

Μπροστά μου περπατούσαν μερικές νεαρές και τα γεροντάκια είχαν ήδη μπει σε φάση επιθεώρησης με το ένστικτο του παλιού κυνηγού να επανέρχεται στη φαντασία τους πιο ζωηρό κι από τα γόνατά τους. Λες και αξιολογούσαν συμμετοχές καλλονών σε καλλιστεία του ’77.

Την ώρα που τις προσπερνούσα με το ποδήλατο, χτυπώντας το κουδούνι διακριτικά —δήθεν για να κάνουν στην άκρη— πετάγεται ο ένας, ο πιο μόρτης, με φωνή που είχε δει καλύτερες μέρες τη χρυσή δεκαετία του ’80 αλλά κρατούσε ακόμη χαρακτήρα:

«Σούζα κάνει, δικέ μου;»

Για ένα δευτερόλεπτο λες και σταμάτησε ο χρόνος. Το σοκάκι χάθηκε και βρέθηκα σε αυλές με γιασεμιά, σε καφενεία της εποχής με θείους πενηντάρηδες, κουρασμένους, σκυθρωπούς, που γελούσαν μόνοι τους με τα ίδια τους τα αστεία. Η ατάκα είχε έρθει αυτούσια, άθικτη, σα να την είχαν συντηρήσει σε φορμόλη.

Οι κοπέλες φυσικά δεν κατάλαβαν τίποτα. Κοίταξαν απλώς για μια στιγμή αμήχανα και λίγο τρομαγμένες, με εκείνο το βλέμμα του «πάμε να φύγουμε μωρέ», πριν συνεχίσουν τον δρόμο τους. Τα γεροντάκια, όμως, αντάλλαξαν βλέμματα ικανοποίησης και ένα μειδίαμα που πρόδιδε αίσθηση υπεροχής. Ένα μηδέν. Σημειώστε Χ. Δεν είχε σημασία αν βγήκε γέλιο, αν υπήρξε αντίδραση ή αν τους άκουσε κανείς. Η φράση ειπώθηκε και η παράδοση συνεχίστηκε.

Κι εγώ συνέχισα τον δρόμο μου χαμογελώντας. Γιατί, για λίγα δευτερόλεπτα, είχα ακούσει ζωντανά μια ατάκα-απολίθωμα. Από αυτές που σου θυμίζουν ότι κάποιες συνήθειες δεν πεθαίνουν ποτέ, απλώς κάθονται σε παγκάκια και σχολιάζουν καλοπροαίρετα, όχι για να πληγώσουν, αλλά σαν ένα φιλικό πείραγμα που κρατάει ζωντανή την παράδοση, παρακολουθώντας τον κόσμο που περνά.

Τελικά, η ψυχική ευφορία δεν έρχεται από όσα περιμένεις ούτε από όσα θεωρείς δεδομένα, αλλά από εκείνα τα μικρά, απρόσμενα περιστατικά που σε πετυχαίνουν απροετοίμαστο.

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών και Αυτοάμυνας

Κίνησις τῆς οἰκειότητος (Η κίνηση του Ανήκειν)

 

Κίνησις τῆς οἰκειότητος

Τι πιο ουσιαστικό από το να κινείται κανείς μέσα στον τόπο του και να νιώθει πως ανήκει μέσα σ’ αυτόν;

Να διασχίζει την πόλη από τη μία άκρη ως την άλλη και σε κάθε διαδρομή να συναντά βλέμματα που τον αναγνωρίζουν. Χαιρετισμούς που δεν είναι τυπικοί αλλά ανθρώπινοι. Ένα ηχητικό σινιάλο που δεν εκφράζει ανυπομονησία αλλά ένα απλό «σε είδα». Να βρίσκεται πάνω στο τροχήλατο και να μη προλαβαίνει να ανταποδώσει όλα τα νεύματα … κι όμως να γεμίζει η μέρα του χαμόγελα.

Η κοινότητα δεν είναι αφηρημένη έννοια. Και δεν αναφερόμαστε σε ανθρώπους που περνούν τις μέρες τους σε έριδες ή δημόσιες αντιπαραθέσεις. Το ανήκειν δεν έχει σχέση με τίτλους ή δημόσια προβολή. Αφορά τον απλό πολίτη, τον άνθρωπο της διπλανής πόρτας, τον συμπολίτη που κινείται, χαιρετά, ανταποδίδει ευγενικά και νιώθει ότι αναπνέει μέσα στον κόσμο γύρω του.

Το ανήκειν δεν είναι προνόμιο, είναι θεμελιώδης ανθρώπινη ανάγκη. Γίνεται πρόσκληση να συμμετέχει να υπάρχει μέσα στον κόσμο που τον βλέπει. Ο άνθρωπος δεν υπάρχει απομονωμένος, διαμορφώνεται μέσα στη σχέση. Η ταυτότητά του αποκτά βάρος όταν αναγνωρίζεται από τον άλλο, όταν η παρουσία του γίνεται μέρος ενός ζωντανού ιστού σχέσεων. Το βλέμμα ή το νεύμα δεν είναι τυπικότητα, είναι επιβεβαίωση ότι η ύπαρξή του μετρά!

Σε μια εποχή που συχνά καλλιεργεί την ανωνυμία, το να κινείται κανείς και ο κόσμος να του απαντά αποκτά σχεδόν υπαρξιακή σημασία. 'Ισως αυτό τελικά να ειναι το πιο όμορφο και αληθινό πράγμα.

 Και τότε η διαδρομή παύει να είναι απλή μετακίνηση.

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών και Αυτοάμυνας

Αστρικό Χρονόμετρο

 

Καθώς διανύονται ανεπαίσθητα τα τεταρτημόρια του «αστρικού χρονομέτρου», γίνεται ολοένα και πιο αισθητή η σιωπηλή επίδραση του χρόνου. Ο χρόνος λειτουργεί ταυτόχρονα ως αμείλικτος τιμωρός και ως θεραπευτής. Φθείρει το σώμα, αλλά ωριμάζει τη σκέψη. Αποδυναμώνει τις δυνάμεις, αλλά δυναμώνει την κατανόηση.

Η ζωή που αντικρίζουμε όπως τα δέντρα, τα βουνά, ο ουρανός, η γη, τα πτηνά,  και όσα ακούμε, τη βοή του ανέμου, τα κελαηδίσματα, τις φωνές ανθρώπων και ζώων —  είναι η ζωντανή πραγματικότητα ή μια πρόσκαιρη δοκιμασία με ημερομηνία λήξης; Ίσως ο χρόνος που μας δίνεται να είναι το πεδίο όπου το λογικό ον καλείται να επιλέξει πώς θα διαθέσει τις δυνάμεις του.

Η πίστη φαίνεται να συνοδεύει αναπόφευκτα τον άνθρωπο. Ακόμη και τα ζώα, μέσα από το ένστικτο και τον φόβο αναζητούν προστασία. Όπως και οι πιστοί άνθρωποι. Με την προσευχή και την πίστη αναζητούν δύναμη και προστασία. Ο φόβος είναι καθολικός, ελάχιστοι είναι εκείνοι που δεν τον βιώνουν. Η πίστη, λοιπόν, λειτουργεί ως αντίβαρο· βοηθά τον άνθρωπο να δαμάζει τον φόβο, να προχωρά, να διακρίνει το σωστό από το λάθος, το καλό από το κακό. Εκεί θεμελιώνεται η ανθρωπιά.

Ωστόσο, γεννάται το εξής ερώτημα: ποια είναι η ανταμοιβή; Όταν ο άνθρωπος αγωνίζεται, προσεύχεται, προσπαθεί να πράξει το σωστό, γιατί ο χρόνος εξακολουθεί να τον φθείρει; Γιατί, όταν αποκτά γνώση και ωριμότητα, το σώμα έχει ήδη κουραστεί;

Ίσως η συμφιλίωση με τον χρόνο να βρίσκεται στην αποδοχή της κοσμικής του αναγκαιότητας. Για τους αρχαίους Έλληνες, ο χρόνος δεν ήταν απλώς φθορά αλλά μέρος της τάξης του κόσμου, του Λόγου που διαπερνά τα πάντα. Η φθορά δεν αναιρεί την αξία της προσπάθειας. Τα μάτια και η καρδιά, ως σύμβολα της επιθυμίας και της αγάπης, δεν γηράσκουν με τον ίδιο τρόπο που γηράσκει το σώμα. Ο άνθρωπος δεν ανταμείβεται με αθανασία, αλλά με επίγνωση. Και η επίγνωση είναι μορφή λύτρωσης.

Ο Ηράκλειτος μίλησε για τη διαρκή ροή των όντων, ενώ ο Πλάτων είδε την ψυχή ως πραγματικότητα που προϋπάρχει και υπερβαίνει το σώμα. Αν το σώμα υπόκειται στη γένεση και τη φθορά, η ψυχή ενδέχεται να ανήκει σε έναν διαφορετικό, αστρικό χωροχρόνο, όπου η ύπαρξη δεν μετριέται με έτη αλλά με βαθμούς επίγνωσης.

Εκεί ίσως κάθε οντότητα να ανακαλύπτει την αλήθεια της ζωής πέρα από τα όρια της υλικής δοκιμασίας. Έτσι, η φθορά δεν αποτελεί τιμωρία αλλά μετάβαση· όχι τέλος, αλλά πέρασμα προς μια βαθύτερη κατανόηση του. Είναι και ίσως προς μια μορφή αθανασίας που δεν αφορά το σώμα, αλλά την ουσία - την ψυχή ως φορέα της συνείδησης και της αλήθειας του ανθρώπου.

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών και Αυτοάμυνας