Δύο κόσμοι παράλληλοι

 

Ανέκαθεν οι άνθρωποι της ίδιας εποχής ζούσαν ταυτόχρονα σε δύο παράλληλους κόσμους.

Ο ένας είναι ο κόσμος της χλιδής, των ουσιών, των εθισμών, του λεγόμενου «ονείρου» της ακραίας επιτυχίας. Είναι ο κόσμος των ιδιωτικών πτήσεων, των χρηματιστηριακών παιχνιδιών, των συλλογών αυτοκινήτων, των επαύλεων, των υπερπολυτελών διακοπών και της κοσμικής ζωής με λαμπερά φορέματα και κοσμήματα επωνύμων σχεδιαστών. Είναι ο κόσμος όπου ένα γεύμα μπορεί να κοστίζει όσο ο μηνιαίος μισθός ενός μέσου εργαζομένου.

Ένας κόσμος που δεν περιορίζεται πια γεωγραφικά. Μεταφέρθηκε και στην Ανατολή, εκεί όπου μέσα σε μία δεκαετία η έρημος μετατράπηκε σε φουτουριστικό σύμβολο οικονομικής ισχύος. Ο πλούτος έγινε θέαμα. Το χρήμα έγινε εργαλείο επιρροής. Οι οικονομίες, οι αγορές, ακόμη και οι γεωπολιτικές ισορροπίες φαίνεται να κινούνται από αόρατα κέντρα ισχύος που διαχειρίζονται κεφάλαια μεγαλύτερα από κρατικούς προϋπολογισμούς.

Απέναντι σε αυτόν τον κόσμο βρίσκεται μια άλλη πραγματικότητα, αυτή της πλειοψηφίας. Εκεί όπου οι άνθρωποι εργάζονται, αγωνίζονται, ελπίζουν. Εκεί όπου η ευτυχία συχνά αναζητείται μέσα από κοινωνικά επιβεβλημένα πρότυπα ανέλιξης. Να γίνει κανείς επαγγελματίας αθλητής, να κερδίσει το λαχείο, να «πιάσει την καλή» με μία επένδυση ή ένα τυχερό παιχνίδι. Ο μισθός, η σύνταξη, ακόμη και το κρατικό επίδομα μετατρέπονται σε ρίσκο, σε προσδοκία γρήγορης ανόδου. Μια μικρογραφία του χρηματιστηρίου.

Η εμπειρία των οικονομικών καταρρεύσεων απέδειξε ότι ο πλούτος δεν μοιράζεται ισότιμα ακόμη κι όταν παρουσιάζεται ως ευκαιρία για όλους. Οι «ίσες ευκαιρίες» δεν σημαίνουν ίσα αποτελέσματα. Δεν μπορούν όλοι να φορέσουν τη φανέλα του πλούσιου. Κι όμως η υπόσχεση παραμένει ζωντανή, σχεδόν υπνωτική.

Όποιος βρεθεί αντιμέτωπος και με τους δύο κόσμους μπορεί να γνωρίσει την ασφάλεια της οικονομικής επάρκειας αλλά και τη δυσκολία της απώλειάς της. Η αλλαγή του οικονομικού περιβάλλοντος μπορεί να είναι βίαιη, η απώλεια να μην οφείλεται σε λάθος επιλογές ή ρίσκα αλλά σε οργανωμένη απάτη ή άλλες καταστάσεις εκτός του ελέγχου μας.

Υπάρχει κάτι πιο δύσκολο από την ίδια την απάτη: να βλέπει κανείς πώς οι αποφάσεις ή η αδυναμία άλλων να ακούσουν προειδοποιήσεις μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τη ζωή του.

Σε τέτοιες στιγμές αναρωτιέται κανείς.. Πώς πρέπει να πράξει; Με λογική; Με εκδίκηση; Ο θυμός δεν στρέφεται μόνο προς τους απατεώνες, μετατρέπεται σε σιωπηλή αναμέτρηση με τα όρια της οικογενειακής ευθύνης, της εμπιστοσύνης και της κρίσης.

Η μετάβαση δεν είναι μόνο υλική αλλά και υπαρξιακή. Όταν αλλάζει το οικονομικό σου περιβάλλον, αλλάζει και η αντίληψη που έχεις για τον εαυτό σου, για την αξία σου, για το μέλλον σου.

Όταν στροβιλίζουν ερωτήματα όπως  α)Τι κυνηγά τελικά ο άνθρωπος; β)Τον πλούτο ή την ασφάλεια; γ) Την αναγνώριση ή την ελευθερία; δ)Την επίδειξη ή την ουσία;

Τότε αντικρίζει κανείς την στυγνή πραγματικότητα.  Ειδικά όταν στέκεται ολομόναχος απέναντι σε κρίσιμες επιλογές που δεν συγχωρούν αυταπάτες και θα καθορίσουν πορείες και μέλλον.

Ο πλούτος υπόσχεται ευτυχία αλλά δεν την εγγυάται. Η εμπειρία δείχνει πως μπορεί να προσφέρει ευκολίες αλλά δεν εξασφαλίζει γαλήνη. Από την άλλη, η οικονομική δυσκολία περιορίζει και πιέζει, όμως δεν αφαιρεί αυτόματα την αξιοπρέπεια — εκτός αν αυτή παραδοθεί.

Οι δύο κόσμοι που περιγράφονται δεν είναι μόνο κοινωνικοί. Είναι και εσωτερικοί. Ο ένας σε παρασύρει στην υπερβολή. Ο άλλος σε αναγκάζει να μετράς. Και οι δύο μπορούν να σε κάνουν να χάσεις τον εαυτό σου.

Ίσως τελικά το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη των δύο κόσμων, αλλά η σύγχυση που δημιουργεί. Δεν είναι τα χρήματα αλλά η θέση που τους δίνουμε. Το χρήμα είναι μέσο συναλλαγής. Όταν το κάνεις σκοπό σε καθορίζει. Όταν λείπει σε δοκιμάζει. Σε κάθε περίπτωση σε φέρνει αντιμέτωπο με το ποιος πραγματικά είσαι.

Ο φιλόσοφος Αριστοτέλης ονόμαζε «ευδαιμονία» όχι την απόλαυση αλλά την ολοκλήρωση της ανθρώπινης δυνατότητας. Ο ψυχολόγος Maslow ανέλυσε την ιεράρχηση αναγκών και υποστήριξε ότι όταν καλυφθούν τα βασικά αγαθά ο άνθρωπος αναζητά αυτοπραγμάτωση.

Το ερώτημα είναι, ψάχνουμε να γίνουμε κάτι ή να φαινόμαστε κάτι;

Το νόημα — τουλάχιστον όπως το αντιλαμβάνομαι σήμερα — δεν βρίσκεται ούτε στη χλιδή ούτε στη μιζέρια. Βρίσκεται στο να ξέρεις τι θέλεις εσύ και τι σου υπαγορεύουν οι άλλοι. Να ορίζεις την επιτυχία με τα δικά σου μέτρα.

Μπορούν να συνδυαστούν οι δύο κόσμοι; Ίσως όχι όπως τους φανταζόμαστε. Αλλά μπορείς να αναζητήσεις μια ζωή με επάρκεια χωρίς να πουλήσεις την εσωτερική σου ελευθερία. Να θέλεις την ασφάλεια χωρίς να λατρεύεις τον πλούτο.

Το όνειρο δεν είναι ίδιο για όλους. Για άλλους είναι η δύναμη. Για άλλους η δημιουργία. Για άλλους απλώς μια ήσυχη ζωή.

Και ίσως ωριμότητα σημαίνει να αποδεχτείς ότι η αξία της ζωής δεν μετριέται ούτε με το μέγεθος του σπιτιού ούτε με το υπόλοιπο του λογαριασμού αλλά με το πόσο συμφιλιωμένος είσαι με την πορεία σου.

Η εμπειρία μέσα σε παρόμοιες καταστάσεις διδάσκουν περισσότερα απ’ όσα μπορεί να διδάξει οποιαδήποτε οικονομική επιτυχία. Η απάτη δεν είναι μόνο οικονομική πράξη, είναι δοκιμασία χαρακτήρα. Φέρνει τον άνθρωπο αντιμέτωπο με τον θυμό, την απογοήτευση, την αδικία και τον προκαλεί να επιλέξει αν θα γίνει σκληρός ή αν θα παραμείνει συνειδητός.

Τα χρήματα χάνονται και ξανακερδίζονται. Ο χρόνος όμως όχι. Η ψυχική φθορά που προκαλεί η προσκόλληση στην εκδίκηση είναι πιο βαριά από οποιοδήποτε χρέος.

Το δίδαγμα που μπορεί να μεταφερθεί είναι σαφές: να προσέχουμε πού επενδύουμε την εμπιστοσύνη μας και ακόμη περισσότερο την ψυχική μας ενέργεια. Να ακούμε τις προειδοποιήσεις, ακόμη κι όταν προέρχονται από εκείνους που θεωρούμε λιγότερο έμπειρους. Και, πάνω απ’ όλα, να μην αφήνουμε μια αδικία να καθορίσει την ταυτότητά μας.

Οι δύο κόσμοι θα συνεχίσουν να υπάρχουν! Η χλιδή και η έλλειψη, η άνοδος και η πτώση. Εκείνο που καθορίζει τον άνθρωπο δεν είναι σε ποιον κόσμο βρέθηκε αλλά πώς στάθηκε μέσα του.

Η μεγαλύτερη δικαίωση δεν βρίσκεται στην οικονομική αποκατάσταση, αλλά στη δυνατότητα να μπορεί κάποιος, μετά από δοκιμασίες και αντιξοότητες να κοιτάει τη ζωή του και να ξέρει ότι διατήρησε την ακεραιότητά του.

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών και Αυτοάμυνας

Κίνησις τῆς οἰκειότητος (Η κίνηση του Ανήκειν)

 

Κίνησις τῆς οἰκειότητος

Τι πιο ουσιαστικό από το να κινείται κανείς μέσα στον τόπο του και να νιώθει πως ανήκει μέσα σ’ αυτόν;

Να διασχίζει την πόλη από τη μία άκρη ως την άλλη και σε κάθε διαδρομή να συναντά βλέμματα που τον αναγνωρίζουν. Χαιρετισμούς που δεν είναι τυπικοί αλλά ανθρώπινοι. Ένα ηχητικό σινιάλο που δεν εκφράζει ανυπομονησία αλλά ένα απλό «σε είδα». Να βρίσκεται πάνω στο τροχήλατο και να μη προλαβαίνει να ανταποδώσει όλα τα νεύματα … κι όμως να γεμίζει η μέρα του χαμόγελα.

Η κοινότητα δεν είναι αφηρημένη έννοια. Και δεν αναφερόμαστε σε ανθρώπους που περνούν τις μέρες τους σε έριδες ή δημόσιες αντιπαραθέσεις. Το ανήκειν δεν έχει σχέση με τίτλους ή δημόσια προβολή. Αφορά τον απλό πολίτη, τον άνθρωπο της διπλανής πόρτας, τον συμπολίτη που κινείται, χαιρετά, ανταποδίδει ευγενικά και νιώθει ότι αναπνέει μέσα στον κόσμο γύρω του.

Το ανήκειν δεν είναι προνόμιο, είναι θεμελιώδης ανθρώπινη ανάγκη. Γίνεται πρόσκληση να συμμετέχει να υπάρχει μέσα στον κόσμο που τον βλέπει. Ο άνθρωπος δεν υπάρχει απομονωμένος, διαμορφώνεται μέσα στη σχέση. Η ταυτότητά του αποκτά βάρος όταν αναγνωρίζεται από τον άλλο, όταν η παρουσία του γίνεται μέρος ενός ζωντανού ιστού σχέσεων. Το βλέμμα ή το νεύμα δεν είναι τυπικότητα, είναι επιβεβαίωση ότι η ύπαρξή του μετρά!

Σε μια εποχή που συχνά καλλιεργεί την ανωνυμία, το να κινείται κανείς και ο κόσμος να του απαντά αποκτά σχεδόν υπαρξιακή σημασία. 'Ισως αυτό τελικά να ειναι το πιο όμορφο και αληθινό πράγμα.

 Και τότε η διαδρομή παύει να είναι απλή μετακίνηση.

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών και Αυτοάμυνας

Αστρικό Χρονόμετρο

 

Καθώς διανύονται ανεπαίσθητα τα τεταρτημόρια του «αστρικού χρονομέτρου», γίνεται ολοένα και πιο αισθητή η σιωπηλή επίδραση του χρόνου. Ο χρόνος λειτουργεί ταυτόχρονα ως αμείλικτος τιμωρός και ως θεραπευτής. Φθείρει το σώμα, αλλά ωριμάζει τη σκέψη. Αποδυναμώνει τις δυνάμεις, αλλά δυναμώνει την κατανόηση.

Η ζωή που αντικρίζουμε όπως τα δέντρα, τα βουνά, ο ουρανός, η γη, τα πτηνά,  και όσα ακούμε, τη βοή του ανέμου, τα κελαηδίσματα, τις φωνές ανθρώπων και ζώων —  είναι η ζωντανή πραγματικότητα ή μια πρόσκαιρη δοκιμασία με ημερομηνία λήξης; Ίσως ο χρόνος που μας δίνεται να είναι το πεδίο όπου το λογικό ον καλείται να επιλέξει πώς θα διαθέσει τις δυνάμεις του.

Η πίστη φαίνεται να συνοδεύει αναπόφευκτα τον άνθρωπο. Ακόμη και τα ζώα, μέσα από το ένστικτο και τον φόβο αναζητούν προστασία. Όπως και οι πιστοί άνθρωποι. Με την προσευχή και την πίστη αναζητούν δύναμη και προστασία. Ο φόβος είναι καθολικός, ελάχιστοι είναι εκείνοι που δεν τον βιώνουν. Η πίστη, λοιπόν, λειτουργεί ως αντίβαρο· βοηθά τον άνθρωπο να δαμάζει τον φόβο, να προχωρά, να διακρίνει το σωστό από το λάθος, το καλό από το κακό. Εκεί θεμελιώνεται η ανθρωπιά.

Ωστόσο, γεννάται το εξής ερώτημα: ποια είναι η ανταμοιβή; Όταν ο άνθρωπος αγωνίζεται, προσεύχεται, προσπαθεί να πράξει το σωστό, γιατί ο χρόνος εξακολουθεί να τον φθείρει; Γιατί, όταν αποκτά γνώση και ωριμότητα, το σώμα έχει ήδη κουραστεί;

Ίσως η συμφιλίωση με τον χρόνο να βρίσκεται στην αποδοχή της κοσμικής του αναγκαιότητας. Για τους αρχαίους Έλληνες, ο χρόνος δεν ήταν απλώς φθορά αλλά μέρος της τάξης του κόσμου, του Λόγου που διαπερνά τα πάντα. Η φθορά δεν αναιρεί την αξία της προσπάθειας. Τα μάτια και η καρδιά, ως σύμβολα της επιθυμίας και της αγάπης, δεν γηράσκουν με τον ίδιο τρόπο που γηράσκει το σώμα. Ο άνθρωπος δεν ανταμείβεται με αθανασία, αλλά με επίγνωση. Και η επίγνωση είναι μορφή λύτρωσης.

Ο Ηράκλειτος μίλησε για τη διαρκή ροή των όντων, ενώ ο Πλάτων είδε την ψυχή ως πραγματικότητα που προϋπάρχει και υπερβαίνει το σώμα. Αν το σώμα υπόκειται στη γένεση και τη φθορά, η ψυχή ενδέχεται να ανήκει σε έναν διαφορετικό, αστρικό χωροχρόνο, όπου η ύπαρξη δεν μετριέται με έτη αλλά με βαθμούς επίγνωσης.

Εκεί ίσως κάθε οντότητα να ανακαλύπτει την αλήθεια της ζωής πέρα από τα όρια της υλικής δοκιμασίας. Έτσι, η φθορά δεν αποτελεί τιμωρία αλλά μετάβαση· όχι τέλος, αλλά πέρασμα προς μια βαθύτερη κατανόηση του. Είναι και ίσως προς μια μορφή αθανασίας που δεν αφορά το σώμα, αλλά την ουσία - την ψυχή ως φορέα της συνείδησης και της αλήθειας του ανθρώπου.

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών και Αυτοάμυνας

Η συνήθεια της αναισχυντίας

 

Δεν είναι ότι δεν γνωρίζουν το άδικο ή το λάθος, είναι ότι δεν το αισθάνονται.

Όσοι εξακολουθούν να σφετερίζονται την άγνοια των άλλων εις βάρος της κοινωνίας δεν στερούνται νόησης, αλλά ντροπής.
Έχουν μάθει να δρουν χωρίς το βάρος του βλέμματος των άλλων, χωρίς το εσωτερικό όριο που συγκρατεί την ύβρη.

Η εμπιστοσύνη και η ηθική δεν διαλύονται μόνο από την αδικία, αλλά από τη συνήθεια στην αναισχυντία όταν η εκμετάλλευση παύει να σοκάρει και δικαιολογείται.

Το ίδιο κενό αποκαλύπτεται και σε εκείνους που εκμεταλλεύονται ανθρώπους με καλοσύνη και ευγένεια: δεν επιβάλλονται με κάποια μορφή εκφοβισμού,απειλής ή βίας δεν καταφεύγουν σε υπαινιγμούς, αλλά με μια αηδιαστική, προσποιητή οικειότητα, όχι ώς αρπακτικά που φαίνονται αλλά ως εκείνα τα υποκριτικά ανθρωπάκια που παίρνουν  ό,τι τους χαρίζεται με εμπιστοσύνη.

Εκεί όπου η ντροπή θα όφειλε να λειτουργεί ως φραγμός, υπάρχει κενό και το κενό αυτό το ονομάζουν δικαίωμα.
Με άλλα λόγια η ντροπή δεν ξέρει, αισθάνεται ότι εκτίθεται.

Και γι’ αυτό σκεπάζεται. Κάποιοι, όμως, εξακολουθούν να κυκλοφορούν ανάμεσα μας αμετανόητοι και ξεσκέπαστοι...

Κι όταν τελειώσει ο σανός, δεν θα απομείνει τίποτα εύπεπτο. Οι αδαείς θα βρεθούν αντιμέτωποι με την πραγματικότητα που ανέβαλαν να κατανοήσουν και τότε δεν θα έχουν πια τι να μασήσουν, παρά μόνο τις συνέπειες της άγνοιας που συνήθισαν.

Γιατί ο σανός δεν ήταν τροφή, αλλά αναβολή σκέψης και όταν αυτή η αναβολή λήξει, η αλήθεια δεν προσφέρεται δωρεάν, ούτε καταπίνεται αμάσητη.

Φλεβάριος είκοσι-εικοσιέξι, εβδόμη ημέρα

Συγγραφέας 

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Η σύγχυση της εποχής μας

 

Στην καθημερινότητα, πέρα από τη ρουτίνα και τη συνεχή επανάληψη των μικρών γεγονότων που γεμίζουν το εικοσιτετράωρο της ζωής, καθοριστικό ρόλο στον τρόπο που σκεφτόμαστε και δρούμε παίζει ο βιορυθμός μας, ο οποίος ρυθμίζεται από βασικές βιολογικές λειτουργίες και επηρεάζεται άμεσα από τα φυσικά φαινόμενα, όπως το φως, οι εναλλαγές των εποχών και οι κλιματικές συνθήκες. Παράλληλα, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναδύεται ο τρόμος της ανασφάλειας και η αίσθηση κατωτερότητας που βιώνουν πολλοί, καθώς βαδίζουν σε μονοπάτια αμφιβολίας και ψυχικής ανισορροπίας. Αυτό συμβαίνει συχνά επειδή δεν κατανοούν το αυτονόητο. Ότι για να λειτουργήσει σωστά μια κοινωνία, δεν πρέπει κάποιοι να πράττουν στους συνανθρώπους τους ό,τι δεν θα ήθελαν να τους συμβεί. Σε μια κοινωνία αφημένη στην αταξία και την έλλειψη ασφάλειας, όπου οι φυσικοί και κοινωνικοί ρυθμοί διαταράσσονται, η ανθρώπινη συμπεριφορά γίνεται συχνά αυθαίρετη, παρορμητική και ανεξέλεγκτη.

Όσοι βαδίζουν σε μονοπάτια αμφιβολίας δεν κινούνται πάντα προς την κατανόηση. Συχνά στρέφονται σε εικόνες, πρότυπα και προορισμούς που τους προσφέρουν στιγμιαία αναγνώριση, χωρίς όμως να τους δίνουν μια σταθερότητα ή  ένα νόημα.

Σε μια φαινομενικά πολιτισμένη υπόσταση, όπου κυριαρχεί η ψευδαίσθηση της ενσυναίσθησης και η αταξία συνυπάρχει με την έλλειψη ελέγχου, ό,τι συμβαίνει μακριά από την αυλή των άλλων φαίνεται να μη ενδιαφέρει κανέναν. Έτσι, οι άνθρωποι καταλήγουν να αναζητούν απεγνωσμένα νόημα ή έστω μια πρόσκαιρη ανακούφιση. Ένα σημαντικό λάθος που κάνουν πολλοί είναι ότι συγκρίνουν την ψυχαγωγία με τη σκληρή πραγματικότητα. Η διασκέδαση δεν σημαίνει οπωσδήποτε μούδιασμα των εγκεφαλικών κυττάρων ή ένα πρόωρο εξευτελισμό σε δημόσιο χώρο, και η ψυχαγωγία, αυτή που ικανοποιεί την ψυχή και ευφραίνει το νου, όπως ένα θέατρο ή μια συναυλία ή το διάβασμα ενός βιβλίου που προκαλεί συναισθηματική ανάταση,  δεν μπορεί να ενταχθεί απρόσκοπτα στην καθημερινότητα.

Αυτό γίνεται ακόμα πιο εμφανές όταν κάποιος δεν έχει τη δυνατότητα να την εντάξει στο πλαίσιο της εβδομαδιαίας δραστηριότητάς του, με αποτέλεσμα η σύγχυση ανάμεσα σε ψυχαγωγία και σκληρή πραγματικότητα να γιγαντώνεται.

Παράλληλα, φαίνεται ξεκάθαρα ότι η κοινωνική επιβεβαίωση των προσόντων και της αξίας ενός ατόμου συχνά περνά πλέον μέσα από την τηλεόραση και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, με τρόπο που τείνει να υποτιμά την ουσιαστική γνώση και κριτική σκέψη. Όλο αυτό απομακρύνει το πιο σημαντικό αγαθό στην ανθρώπινη ζωή:

την ε κ τ ί μ η σ η, ένα αγαθό που χάνει συνεχώς τη θέση του στις διαπροσωπικές σχέσεις.

Το γεγονός ότι κάποιος μπορεί να αποφεύγει όλα αυτά που τον τρομάζουν, να ταξιδεύει συχνά ίσως για να γνωρίσει νέο κόσμο, να διασκεδάζει τυφλά για να εκτονώνονται οι ορμόνες του ή να βρίσκει άλλους τρόπους δεν σημαίνει ότι η ζωή του έχει αποκτήσει ιδιαίτερο νόημα ή ποιότητα. Όταν το σύνολο μιας κοινωνίας στην οποία έχει αποφασίσει να ζει βρίσκεται σε απόγνωση, τότε λείπει το ουσιαστικότερο: η ασφάλεια, η σταθερότητα και η αίσθηση κοινού σκοπού, κάτι ανώτερο από το άτομο και τις προσωπικές του συγκρίσεις με τους άλλους.

Όταν κάποιος αυτοπροσδιορίζεται ως κοινωνικός, οφείλει να επιδεικνύει και την ανάλογη κοινωνική συμπεριφορά.

Γι’ αυτό η προβολή πλούτου ως απόλυτης επιβεβαίωσης αξίας, μέσα σε μια κοινωνία που δοκιμάζεται, γεννά οξείες αντιθέσεις και εύλογη αγανάκτηση.

Και τότε το ερώτημα δεν είναι αν επιτρέπεται να ξεφεύγουμε, αλλά αν έχουμε ξεχάσει τι πραγματικά σημαίνει να ζούμε μέσα σε μια κοινωνία. Τι πρέπει κανείς να αποδέχεται και τι να απορρίπτει.

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών και Αυτοάμυνας

Όταν η ηθική χάνει τη γλώσσα της

Ζούμε σε μια εποχή όπου οι λέξεις εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά το νόημά τους έχει φθαρεί.
Ειρήνη, δημοκρατία, ασφάλεια, απειλή, βαρβαρότητα — όροι που επαναλαμβάνονται καθημερινά, χωρίς να είναι πια σαφές τι ακριβώς περιγράφουν. Και μέσα σε αυτή τη σύγχυση, όποιος προσπαθεί να σκεφτεί πέρα από το αποδεκτό πλαίσιο, συχνά δεν αντικρούεται, στιγματίζεται.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν υπάρχουν πια αξίες. Είναι ότι η ηθική έχει γίνει επιλεκτική. Άλλοτε αυστηρή, άλλοτε σιωπηλή. Άλλοτε οργισμένη, άλλοτε ανεκτική όχι με βάση τις πράξεις, αλλά με βάση το ποιος τις διαπράττει.

Βομβαρδισμοί που ισοπεδώνουν πόλεις, άμαχοι που σκοτώνονται, κοινωνίες που διαλύονται. Όλα αυτά δεν είναι καινούργια. Και όμως, σήμερα κρίνονται διαφορετικά ανάλογα με τη σημαία, τη συμμαχία, την αφήγηση. Η ταμπέλα συχνά αντικαθιστά την κρίση. Και η ερώτηση «τι είναι βαρβαρότητα;» παραμένει αναπάντητη.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννιέται ένα παράδοξο:
όποιος ασκεί κριτική στη σύγχρονη ισχύ, κατηγορείται εύκολα ότι νομιμοποιεί το σκοτάδι του παρελθόντος. Λες και η καταδίκη του ναζισμού ή του φασισμού αρκεί από μόνη της για να εξαγνίσει κάθε άλλη μορφή βίας. Όμως η Ιστορία δεν λειτουργεί έτσι.

Και εδώ εμφανίζεται η δύσκολη σύγκριση.

Ο Μέγας Αλέξανδρος, μια θεϊκή μορφή που εξακολουθεί να μας γοητεύει, να μας εμπνέει, να μας φέρνει σε αμηχανία. Ήταν κατακτητής, πολεμιστής, ακατέργαστης ισχύος και ανελέητης αποφασιστικότητας. Με σύγχρονα μέτρα, η κρίση του δεν ειναι εύκολη. Κι όμως, εξακολουθούμε να επιστρέφουμε σε αυτόν.

Γιατί; Όχι μονο για να αντλήσουμε έμπνευση από τη μεγαλοσύνη του αλλά να αναλογιστούμε το μέγεθος της θέλησης και το κόστος της δυναμης.

Ίσως επειδή η υπεροχή του δεν κρυβόταν πίσω από ηθικά προσχήματα. Δεν παρουσιαζόταν ως «αναπόφευκτη επιλογή» για το καλό της ανθρωπότητας. Ήταν μέρος ενός κόσμου όπου ο πόλεμος ήταν η κανονικότητα και όχι η εξαίρεση. Και αυτή η λεπτομέρεια τον κάνει, όμως, ειλικρινή μέσα στο ιστορικό του πλαίσιο.

Η σύγκριση με τον σύγχρονο κόσμο δεν γίνεται για να δικαιολογήσει το παρελθόν, αλλά για να φωτίσει το παρόν. Σήμερα, η βία σπάνια αναλαμβάνει το βάρος της. Ντύνεται με νομικούς όρους, ανθρωπιστική ρητορική και στρατηγική αναγκαιότητα. Και ακριβώς γι’ αυτό γίνεται πιο δύσκολο να την ονομάσουμε.

Ίσως, τελικά, αυτό που μας λείπει δεν είναι ηθική αυστηρότητα, αλλά ηθική ειλικρίνεια. Η ηθική ειλικρίνεια δεν αλλάζει πάντα τον κόσμο γύρω μας. Αλλά καθαρίζει την ψυχή μας. Μας αφήνει να σταθούμε απέναντι στην πραγματικότητα χωρίς φόβο, χωρίς ψευδαισθήσεις,και να κρατήσουμε μέσα μας την ανθρώπινη ακεραιότητα, να μην καταρρέει κανείς εσωτερικά, να παραμένει κανείς πιστός στις αξίες του, στις σκέψεις του και στις πράξεις του, ακόμη και όταν η κοινωνία ή οι περιστάσεις τον πιέζουν.

Οι κοινωνίες πάντα χρειάζονταν μύθους. Όχι για να εξαγνίζουν εγκλήματα, αλλά για να αντέχουν την ύπαρξη. Ο μύθος δεν είναι ψέμα· είναι τρόπος να νοηματοδοτείται η εμπειρία. Όταν ο μύθος χάνεται χωρίς να αντικατασταθεί από κάτι ουσιαστικό, μένει μόνο ο κυνισμός και η ωμή ισχύς.

Ίσως γι’ αυτό επιστρέφουμε ξανά και ξανά στην Ιστορία. Όχι για να τη μιμηθούμε, αλλά για να καταλάβουμε τι χάσαμε. Όχι για να θεοποιήσουμε τη δύναμη, αλλά για να αναμετρηθούμε με το κόστος της.

Σε έναν κόσμο όπου η δημόσια αλήθεια μοιάζει επικίνδυνη και η σιωπή ασφαλής, η στάση δεν είναι εύκολη. Δεν είναι ανάμεσα στην κραυγή και στην υποταγή. Είναι κάτι πιο απαιτητικό. Να μη δεχόμαστε έτοιμες αφηγήσεις, να κρίνουμε τις πράξεις από τις συνέπειές τους στους πιο αδύναμους, να μη θεοποιούμε τη δύναμη, αλλά και να μη απαρνούμαστε τη σκέψη μας.

Αυτό ίσως να μη φέρνει δικαίωση. Φέρνει, όμως, κάτι εξίσου σπάνιο..εσωτερική συνοχή.

Και σε εποχές όπου η ηθική έχει χάσει τη γλώσσα της, το να επιμένει κανείς να σκέφτεται , χωρίς κραυγές και χωρίς φόβο, είναι ήδη μια μορφή αντίστασης.

 

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής-Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών Αυτοάμυνας

Περί άσκησης, σιωπής και του αληθινού δώρου

 

Αυθεντικότητα και πνευματική έκπτωση

Ο άνθρωπος της δράσης και της αποτελεσματικότητας, εκείνος που αναζητά το άριστο σε κάθε έκφανση της ζωής του— που έχει επιλέξει τον δρόμο της πράξης και της εσωτερικής πειθαρχίας— δεν αναζητά την τελειότητα ως τρόπαιο, αλλά ως καθημερινή άσκηση. Είτε εκπαιδεύει το σώμα του, είτε μαθητεύει σε μια τέχνη, είτε εμβαθύνει στη γνώση, κινείται ταπεινά και επίμονα μέσα σε έναν αδιάκοπο αγώνα με τον ίδιο του τον εαυτό. Η καθημερινότητα δεν του χαρίζεται· τον δοκιμάζει μέσα από ευθύνες, στερήσεις, φθορά της διάθεσης, οικογενειακά βάρη και οικονομικούς περιορισμούς. Εκεί ακριβώς γεννιέται η ουσία της προσπάθειας.

Και τη στιγμή της υπερπροσπάθειας ο αυθεντικός άνθρωπος δεν διασπάται. Δεν μπορεί να υποδύεται ρόλους κατά περίσταση ούτε να μεταμορφώνεται ανάλογα με το ακροατήριο. Η ζωή του δεν είναι παράσταση. Η συνέπεια ανάμεσα σε λόγο και πράξη τον καθιστά συχνά αθέατο, γιατί η αλήθεια δεν κραυγάζει. Οι άνθρωποι που βαδίζουν ουσιαστικά σπανίως προβάλλονται· η σιωπή τους είναι στάση, όχι απουσία.

Σε περιόδους συλλογικής ευθυμίας, η κοινωνία τείνει να αντικαθιστά το νόημα με το θέαμα. Η χαρά γίνεται υποχρέωση, οι ευχές επανάληψη, τα δώρα αντανακλαστικές κινήσεις. Όμως η πνευματική ζωή δεν μετριέται σε συσκευασίες ούτε σε φωτεινά περιτυλίγματα. Η αληθινή εορτή προϋποθέτει εσωτερικό χώρο. Η εμπορευματοποίηση της χαράς επιχειρεί να καλύψει τη διάχυτη απογοήτευση με χαμόγελα βιτρίνας, αποσπώντας τον άνθρωπο από την ουσία και καθησυχάζοντάς τον με θόρυβο.

Και όμως, μέσα σε όλο αυτό το πανδαιμόνιο, σπανίως ακούγεται η πιο δύσκολη αλλά και η πιο αναγκαία προτροπή: η απομόνωση και η αμείλικτη αυτοκριτική. Η ειλικρινής αποτίμηση της χρονιάς που πέρασε— των πράξεων που έγιναν και εκείνων που δεν έγιναν. Η στάθμιση του καλού και του κακού. Η παραδοχή της ευθύνης και η μετάνοια, όχι ως τυπική χειρονομία, αλλά ως υπαρξιακή στάση. Τι φοβήθηκαν και τι πρόδωσαν.  Να αναλάβουν ευθύνη και να ζητήσουν άφεση όχι από συνήθεια, αλλά από επίγνωση. Χωρίς αυτοκριτική, καμία επίκληση του θείου δεν έχει βάθος. Η πνευματικότητα δεν είναι τελετουργία· είναι τρόπος ύπαρξης.

Η γέννηση του Χριστού— ως σύμβολο ταπείνωσης, σιωπής και ενανθρώπισης— δεν συνάδει με την υπερβολή και την κατανάλωση. Το μήνυμα δεν είναι η συσσώρευση, αλλά η εγκράτεια· όχι η επίδειξη, αλλά η καθαρότητα. Όπου κυριαρχεί η αγορά, η ουσία υποχωρεί. Και όπου η ουσία χάνεται, η ψυχή μένει ακάλυπτη.

Οι ψυχές δεν αναπληρώνονται με εντυπωσιακά ενδύματα ή με φώτα. Η ψυχή συναντά το θείο μόνο μέσα από την αγνότητα, τη συνειδητή επιλογή του αγαθού και την αντίσταση στη φθορά. Όταν αυτό βιωθεί, τότε ίσως έχει γίνει το πρώτο ουσιαστικό βήμα.

Αν υπήρχε ένα δώρο που θα μπορούσε να σταθεί πιο κοντά σε αυτή την ανάγκη, αυτό θα ήταν το βιβλίο: όχι ως αντικείμενο, αλλά ως δρόμος. Ένας σιωπηλός σύντροφος άσκησης, που δεν καταναλώνεται, αλλά μελετάται· που δεν εντυπωσιάζει, αλλά καλλιεργεί· που δεν χαρίζεται για να φανεί, αλλά για να εργαστεί μέσα στον άλλον. Το βιβλίο δεν γεμίζει ράφια— ανοίγει ατραπούς.

Και ενώ καταλαγιάζουν τα φαγοπότια και σβήνουν τα φώτα της πρώτης ευθυμίας, οι άνθρωποι— κουρασμένοι, στείροι και εσωτερικά κενοί— ετοιμάζονται για μια δεύτερη, ακόμη πιο παράδοξη κραιπάλη: την αλλαγή του έτους. Μια μετάβαση που θα όφειλε να καλεί σε σιωπή, απολογισμό και ευθύνη, μετατρέπεται σε άναρχο ξεφάντωμα, σαν να πρόκειται για τελευταία νύχτα ύπαρξης. Πάντα παρέμενε ακατανόητο γιατί πανηγυρίζεται ο χρόνος που φεύγει χωρίς να έχει νοηθεί, και ο χρόνος που έρχεται χωρίς να έχει ακόμη βιωθεί. Λες και το αύριο δεν θα απαιτήσει λογαριασμό· λες και η συνέχεια δεν θα φέρει τις ίδιες πράξεις, τα ίδια κενά, τις ίδιες υπεκφυγές. Έτσι ο χρόνος αλλάζει, αλλά ο άνθρωπος μένει ακίνητος— και αυτή είναι η βαθύτερη πνευματική έκπτωση.

Η κοινωνία, ωστόσο, επιμένει να προσφέρει εύκολες διεξόδους στο κενό της: εθισμούς, αποχαύνωση, υποκατάστατα χαράς που βαθαίνουν το κενό αντί να το θεραπεύουν με τη συγκατάθεση της συνήθειας. Η αντίσταση σε αυτή τη φθορά δεν είναι συλλογικό σύνθημα ούτε εποχική ευχή. Είναι προσωπική απόφαση.

Και αυτή η απόφαση αρχίζει πάντα από το ίδιο σημείο: σιωπή, αυτογνωσία και πράξη.

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης
Συγγραφέας - Συντονιστής-Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών Αυτοάμυνας