Η σύγχυση της εποχής μας

 

Στην καθημερινότητα, πέρα από τη ρουτίνα και τη συνεχή επανάληψη των μικρών γεγονότων που γεμίζουν το εικοσιτετράωρο της ζωής, καθοριστικό ρόλο στον τρόπο που σκεφτόμαστε και δρούμε παίζει ο βιορυθμός μας, ο οποίος ρυθμίζεται από βασικές βιολογικές λειτουργίες και επηρεάζεται άμεσα από τα φυσικά φαινόμενα, όπως το φως, οι εναλλαγές των εποχών και οι κλιματικές συνθήκες. Παράλληλα, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναδύεται ο τρόμος της ανασφάλειας και η αίσθηση κατωτερότητας που βιώνουν πολλοί, καθώς βαδίζουν σε μονοπάτια αμφιβολίας και ψυχικής ανισορροπίας. Αυτό συμβαίνει συχνά επειδή δεν κατανοούν το αυτονόητο. Ότι για να λειτουργήσει σωστά μια κοινωνία, δεν πρέπει κάποιοι να πράττουν στους συνανθρώπους τους ό,τι δεν θα ήθελαν να τους συμβεί. Σε μια κοινωνία αφημένη στην αταξία και την έλλειψη ασφάλειας, όπου οι φυσικοί και κοινωνικοί ρυθμοί διαταράσσονται, η ανθρώπινη συμπεριφορά γίνεται συχνά αυθαίρετη, παρορμητική και ανεξέλεγκτη.

Όσοι βαδίζουν σε μονοπάτια αμφιβολίας δεν κινούνται πάντα προς την κατανόηση. Συχνά στρέφονται σε εικόνες, πρότυπα και προορισμούς που τους προσφέρουν στιγμιαία βεβαιότητα, χωρίς όμως να τους δίνουν μια σταθερότητα ή  ένα νόημα.

Σε μια φαινομενικά πολιτισμένη υπόσταση, όπου κυριαρχεί η ψευδαίσθηση της ενσυναίσθησης και η αταξία συνυπάρχει με την έλλειψη ελέγχου, ό,τι συμβαίνει μακριά από την αυλή των άλλων φαίνεται να μη ενδιαφέρει κανέναν. Έτσι, οι άνθρωποι καταλήγουν να αναζητούν απεγνωσμένα νόημα ή έστω μια πρόσκαιρη ανακούφιση. Ένα σημαντικό λάθος που κάνουν πολλοί είναι ότι συγκρίνουν την ψυχαγωγία με τη σκληρή πραγματικότητα. Η διασκέδαση δεν σημαίνει οπωσδήποτε μούδιασμα των εγκεφαλικών κυττάρων ή ένα πρόωρο εξευτελισμό σε δημόσιο χώρο, και η ψυχαγωγία, αυτή που ικανοποιεί την ψυχή και ευφραίνει το νου, όπως ένα θέατρο ή μια συναυλία ή το διάβασμα ενός βιβλίου που προκαλεί συναισθηματική ανάταση,  δεν μπορεί να ενταχθεί απρόσκοπτα στην καθημερινότητα.

Αυτό γίνεται ακόμα πιο εμφανές όταν κάποιος δεν έχει τη δυνατότητα να την εντάξει στο πλαίσιο της εβδομαδιαίας δραστηριότητάς του, με αποτέλεσμα η σύγχυση ανάμεσα σε ψυχαγωγία και σκληρή πραγματικότητα να γιγαντώνεται.

Παράλληλα, φαίνεται ξεκάθαρα ότι η κοινωνική επιβεβαίωση των προσόντων και της αξίας ενός ατόμου συχνά περνά πλέον μέσα από την τηλεόραση και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, με τρόπο που τείνει να υποτιμά την ουσιαστική γνώση και κριτική σκέψη. Όλο αυτό απομακρύνει το πιο σημαντικό αγαθό στην ανθρώπινη ζωή:

την ε κ τ ί μ η σ η, ένα αγαθό που χάνει συνεχώς τη θέση του στις διαπροσωπικές σχέσεις.

Το γεγονός ότι κάποιος μπορεί να αποφεύγει όλα αυτά που τον τρομάζουν, να ταξιδεύει συχνά ίσως για να γνωρίσει νέο κόσμο, να διασκεδάζει τυφλά για να εκτονώνονται οι ορμόνες του ή να βρίσκει άλλους τρόπους δεν σημαίνει ότι η ζωή του έχει αποκτήσει ιδιαίτερο νόημα ή ποιότητα. Όταν το σύνολο μιας κοινωνίας στην οποία έχει αποφασίσει να ζει βρίσκεται σε απόγνωση, τότε λείπει το ουσιαστικότερο: η ασφάλεια, η σταθερότητα και η αίσθηση κοινού σκοπού, κάτι ανώτερο από το άτομο και τις προσωπικές του συγκρίσεις με τους άλλους.

Όταν κάποιος αυτοπροσδιορίζεται ως κοινωνικός, οφείλει να επιδεικνύει και την ανάλογη κοινωνική συμπεριφορά.

Γι’ αυτό η προβολή πλούτου ως απόλυτης επιβεβαίωσης αξίας, μέσα σε μια κοινωνία που δοκιμάζεται, γεννά οξείες αντιθέσεις και εύλογη αγανάκτηση.

Και τότε το ερώτημα δεν είναι αν επιτρέπεται να ξεφεύγουμε, αλλά αν έχουμε ξεχάσει τι πραγματικά σημαίνει να ζούμε μέσα σε μια κοινωνία. Τι πρέπει κανείς να αποδέχεται και τι να απορρίπτει.

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών και Αυτοάμυνας

Όταν η ηθική χάνει τη γλώσσα της

Ζούμε σε μια εποχή όπου οι λέξεις εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά το νόημά τους έχει φθαρεί.
Ειρήνη, δημοκρατία, ασφάλεια, απειλή, βαρβαρότητα — όροι που επαναλαμβάνονται καθημερινά, χωρίς να είναι πια σαφές τι ακριβώς περιγράφουν. Και μέσα σε αυτή τη σύγχυση, όποιος προσπαθεί να σκεφτεί πέρα από το αποδεκτό πλαίσιο, συχνά δεν αντικρούεται, στιγματίζεται.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν υπάρχουν πια αξίες. Είναι ότι η ηθική έχει γίνει επιλεκτική. Άλλοτε αυστηρή, άλλοτε σιωπηλή. Άλλοτε οργισμένη, άλλοτε ανεκτική όχι με βάση τις πράξεις, αλλά με βάση το ποιος τις διαπράττει.

Βομβαρδισμοί που ισοπεδώνουν πόλεις, άμαχοι που σκοτώνονται, κοινωνίες που διαλύονται. Όλα αυτά δεν είναι καινούργια. Και όμως, σήμερα κρίνονται διαφορετικά ανάλογα με τη σημαία, τη συμμαχία, την αφήγηση. Η ταμπέλα συχνά αντικαθιστά την κρίση. Και η ερώτηση «τι είναι βαρβαρότητα;» παραμένει αναπάντητη.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννιέται ένα παράδοξο:
όποιος ασκεί κριτική στη σύγχρονη ισχύ, κατηγορείται εύκολα ότι νομιμοποιεί το σκοτάδι του παρελθόντος. Λες και η καταδίκη του ναζισμού ή του φασισμού αρκεί από μόνη της για να εξαγνίσει κάθε άλλη μορφή βίας. Όμως η Ιστορία δεν λειτουργεί έτσι.

Και εδώ εμφανίζεται η δύσκολη σύγκριση.

Ο Μέγας Αλέξανδρος, μια θεϊκή μορφή που εξακολουθεί να μας γοητεύει, να μας εμπνέει, να μας φέρνει σε αμηχανία. Ήταν κατακτητής, πολεμιστής, ακατέργαστης ισχύος και ανελέητης αποφασιστικότητας. Με σύγχρονα μέτρα, η κρίση του δεν ειναι εύκολη. Κι όμως, εξακολουθούμε να επιστρέφουμε σε αυτόν.

Γιατί; Όχι μονο για να αντλήσουμε έμπνευση από τη μεγαλοσύνη του αλλά να αναλογιστούμε το μέγεθος της θέλησης και το κόστος της δυναμης.

Ίσως επειδή η υπεροχή του δεν κρυβόταν πίσω από ηθικά προσχήματα. Δεν παρουσιαζόταν ως «αναπόφευκτη επιλογή» για το καλό της ανθρωπότητας. Ήταν μέρος ενός κόσμου όπου ο πόλεμος ήταν η κανονικότητα και όχι η εξαίρεση. Και αυτή η λεπτομέρεια τον κάνει, όμως, ειλικρινή μέσα στο ιστορικό του πλαίσιο.

Η σύγκριση με τον σύγχρονο κόσμο δεν γίνεται για να δικαιολογήσει το παρελθόν, αλλά για να φωτίσει το παρόν. Σήμερα, η βία σπάνια αναλαμβάνει το βάρος της. Ντύνεται με νομικούς όρους, ανθρωπιστική ρητορική και στρατηγική αναγκαιότητα. Και ακριβώς γι’ αυτό γίνεται πιο δύσκολο να την ονομάσουμε.

Ίσως, τελικά, αυτό που μας λείπει δεν είναι ηθική αυστηρότητα, αλλά ηθική ειλικρίνεια. Η ηθική ειλικρίνεια δεν αλλάζει πάντα τον κόσμο γύρω μας. Αλλά καθαρίζει την ψυχή μας. Μας αφήνει να σταθούμε απέναντι στην πραγματικότητα χωρίς φόβο, χωρίς ψευδαισθήσεις,και να κρατήσουμε μέσα μας την ανθρώπινη ακεραιότητα, να μην καταρρέει κανείς εσωτερικά, να παραμένει κανείς πιστός στις αξίες του, στις σκέψεις του και στις πράξεις του, ακόμη και όταν η κοινωνία ή οι περιστάσεις τον πιέζουν.

Οι κοινωνίες πάντα χρειάζονταν μύθους. Όχι για να εξαγνίζουν εγκλήματα, αλλά για να αντέχουν την ύπαρξη. Ο μύθος δεν είναι ψέμα· είναι τρόπος να νοηματοδοτείται η εμπειρία. Όταν ο μύθος χάνεται χωρίς να αντικατασταθεί από κάτι ουσιαστικό, μένει μόνο ο κυνισμός και η ωμή ισχύς.

Ίσως γι’ αυτό επιστρέφουμε ξανά και ξανά στην Ιστορία. Όχι για να τη μιμηθούμε, αλλά για να καταλάβουμε τι χάσαμε. Όχι για να θεοποιήσουμε τη δύναμη, αλλά για να αναμετρηθούμε με το κόστος της.

Σε έναν κόσμο όπου η δημόσια αλήθεια μοιάζει επικίνδυνη και η σιωπή ασφαλής, η στάση δεν είναι εύκολη. Δεν είναι ανάμεσα στην κραυγή και στην υποταγή. Είναι κάτι πιο απαιτητικό. Να μη δεχόμαστε έτοιμες αφηγήσεις, να κρίνουμε τις πράξεις από τις συνέπειές τους στους πιο αδύναμους, να μη θεοποιούμε τη δύναμη, αλλά και να μη απαρνούμαστε τη σκέψη μας.

Αυτό ίσως να μη φέρνει δικαίωση. Φέρνει, όμως, κάτι εξίσου σπάνιο..εσωτερική συνοχή.

Και σε εποχές όπου η ηθική έχει χάσει τη γλώσσα της, το να επιμένει κανείς να σκέφτεται , χωρίς κραυγές και χωρίς φόβο, είναι ήδη μια μορφή αντίστασης.

 

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής-Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών Αυτοάμυνας