Όταν η ηθική χάνει τη γλώσσα της

Ζούμε σε μια εποχή όπου οι λέξεις εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά το νόημά τους έχει φθαρεί.
Ειρήνη, δημοκρατία, ασφάλεια, απειλή, βαρβαρότητα — όροι που επαναλαμβάνονται καθημερινά, χωρίς να είναι πια σαφές τι ακριβώς περιγράφουν. Και μέσα σε αυτή τη σύγχυση, όποιος προσπαθεί να σκεφτεί πέρα από το αποδεκτό πλαίσιο, συχνά δεν αντικρούεται, στιγματίζεται.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν υπάρχουν πια αξίες. Είναι ότι η ηθική έχει γίνει επιλεκτική. Άλλοτε αυστηρή, άλλοτε σιωπηλή. Άλλοτε οργισμένη, άλλοτε ανεκτική όχι με βάση τις πράξεις, αλλά με βάση το ποιος τις διαπράττει.

Βομβαρδισμοί που ισοπεδώνουν πόλεις, άμαχοι που σκοτώνονται, κοινωνίες που διαλύονται. Όλα αυτά δεν είναι καινούργια. Και όμως, σήμερα κρίνονται διαφορετικά ανάλογα με τη σημαία, τη συμμαχία, την αφήγηση. Η ταμπέλα συχνά αντικαθιστά την κρίση. Και η ερώτηση «τι είναι βαρβαρότητα;» παραμένει αναπάντητη.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννιέται ένα παράδοξο:
όποιος ασκεί κριτική στη σύγχρονη ισχύ, κατηγορείται εύκολα ότι νομιμοποιεί το σκοτάδι του παρελθόντος. Λες και η καταδίκη του ναζισμού ή του φασισμού αρκεί από μόνη της για να εξαγνίσει κάθε άλλη μορφή βίας. Όμως η Ιστορία δεν λειτουργεί έτσι.

Και εδώ εμφανίζεται η δύσκολη σύγκριση.

Ο Μέγας Αλέξανδρος, μια θεϊκή μορφή που εξακολουθεί να μας γοητεύει, να μας εμπνέει, να μας φέρνει σε αμηχανία. Ήταν κατακτητής, πολεμιστής, ακατέργαστης ισχύος και ανελέητης αποφασιστικότητας. Με σύγχρονα μέτρα, η κρίση του δεν ειναι εύκολη. Κι όμως, εξακολουθούμε να επιστρέφουμε σε αυτόν.

Γιατί; Όχι μονο για να αντλήσουμε έμπνευση από τη μεγαλοσύνη του αλλά να αναλογιστούμε το μέγεθος της θέλησης και το κόστος της δυναμης.

Ίσως επειδή η υπεροχή του δεν κρυβόταν πίσω από ηθικά προσχήματα. Δεν παρουσιαζόταν ως «αναπόφευκτη επιλογή» για το καλό της ανθρωπότητας. Ήταν μέρος ενός κόσμου όπου ο πόλεμος ήταν η κανονικότητα και όχι η εξαίρεση. Και αυτή η λεπτομέρεια τον κάνει, όμως, ειλικρινή μέσα στο ιστορικό του πλαίσιο.

Η σύγκριση με τον σύγχρονο κόσμο δεν γίνεται για να δικαιολογήσει το παρελθόν, αλλά για να φωτίσει το παρόν. Σήμερα, η βία σπάνια αναλαμβάνει το βάρος της. Ντύνεται με νομικούς όρους, ανθρωπιστική ρητορική και στρατηγική αναγκαιότητα. Και ακριβώς γι’ αυτό γίνεται πιο δύσκολο να την ονομάσουμε.

Ίσως, τελικά, αυτό που μας λείπει δεν είναι ηθική αυστηρότητα, αλλά ηθική ειλικρίνεια. Η ηθική ειλικρίνεια δεν αλλάζει πάντα τον κόσμο γύρω μας. Αλλά καθαρίζει την ψυχή μας. Μας αφήνει να σταθούμε απέναντι στην πραγματικότητα χωρίς φόβο, χωρίς ψευδαισθήσεις,και να κρατήσουμε μέσα μας την ανθρώπινη ακεραιότητα, να μην καταρρέει κανείς εσωτερικά, να παραμένει κανείς πιστός στις αξίες του, στις σκέψεις του και στις πράξεις του, ακόμη και όταν η κοινωνία ή οι περιστάσεις τον πιέζουν.

Οι κοινωνίες πάντα χρειάζονταν μύθους. Όχι για να εξαγνίζουν εγκλήματα, αλλά για να αντέχουν την ύπαρξη. Ο μύθος δεν είναι ψέμα· είναι τρόπος να νοηματοδοτείται η εμπειρία. Όταν ο μύθος χάνεται χωρίς να αντικατασταθεί από κάτι ουσιαστικό, μένει μόνο ο κυνισμός και η ωμή ισχύς.

Ίσως γι’ αυτό επιστρέφουμε ξανά και ξανά στην Ιστορία. Όχι για να τη μιμηθούμε, αλλά για να καταλάβουμε τι χάσαμε. Όχι για να θεοποιήσουμε τη δύναμη, αλλά για να αναμετρηθούμε με το κόστος της.

Σε έναν κόσμο όπου η δημόσια αλήθεια μοιάζει επικίνδυνη και η σιωπή ασφαλής, η στάση δεν είναι εύκολη. Δεν είναι ανάμεσα στην κραυγή και στην υποταγή. Είναι κάτι πιο απαιτητικό. Να μη δεχόμαστε έτοιμες αφηγήσεις, να κρίνουμε τις πράξεις από τις συνέπειές τους στους πιο αδύναμους, να μη θεοποιούμε τη δύναμη, αλλά και να μη απαρνούμαστε τη σκέψη μας.

Αυτό ίσως να μη φέρνει δικαίωση. Φέρνει, όμως, κάτι εξίσου σπάνιο..εσωτερική συνοχή.

Και σε εποχές όπου η ηθική έχει χάσει τη γλώσσα της, το να επιμένει κανείς να σκέφτεται , χωρίς κραυγές και χωρίς φόβο, είναι ήδη μια μορφή αντίστασης.

 

Κωνσταντίνος Ε. Χουρίδης

Συγγραφέας - Συντονιστής-Εκπαιδευτής μαχητικών τεχνών Αυτοάμυνας