Ο Δευκαλίων, ο Ἕλλην, ο Γραικός και ο Μακεδών

 

Η αρχαία γενεαλογική παράδοση μέσα από τον Ησίοδο, τον Πίνδαρο και τον Στράβωνα

Μετά τον μεγάλο κατακλυσμό, σύμφωνα με την αρχαία ελληνική παράδοση, ο Δευκαλίων και η Πύρρα έγιναν η απαρχή μιας νέας ανθρώπινης γενιάς. Από τη γενεαλογία τους ξεδιπλώνεται ένα από τα σημαντικότερα μυθολογικά σχήματα της αρχαίας Ελλάδας: η γενεαλογία του Ἕλληνος, του επώνυμου γενάρχη των Ἑλλήνων.

Ο Ησίοδος, στον Κατάλογο Γυναικών, συνδέει τον Ἕλληνα με τον Δευκαλίωνα και την Πύρρα. Από τον Ἕλληνα προέρχονται οι τρεις μεγάλοι γενεαλογικοί κλάδοι:

Ο Ἕλλην και οι τρεις βασικοί γενεαλογικοί κλάδοι

Ο Ἕλλην αποτελεί τον σημαντικότερο επώνυμο πρόγονο στο γενεαλογικό σύστημα που εξηγεί μυθολογικά τη συγγένεια των κυριότερων ελληνικών γενών.

Στον Κατάλογο Γυναικών συνδέεται με τρεις γιους:

Δῶρος – Ξοῦθος – Αἴολος.

Από αυτούς διαμορφώνεται το γνωστό μυθολογικό σχήμα:

Ἕλλην

→ Δῶρος → Δωριεῖς

→ Ξοῦθος → Ἴων και Ἀχαιός → Ἴωνες και Ἀχαιοί

→ Αἴολος → Αἰολεῖς

Η παράδοση αυτή αναπτύσσεται ακόμη περισσότερο στη μεταγενέστερη μυθογραφία. Στην Βιβλιοθήκη του Απολλοδώρου ο Ξούθος παρουσιάζεται ως πατέρας του Ίωνος και του Αχαιού.

Επομένως, ο Ἕλλην δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ιστορικός ιδρυτής ενός ενιαίου ελληνικού κράτους ή έθνους. Είναι μυθικός επώνυμος γενάρχης, μέσω του οποίου η παράδοση εξηγεί τη συγγένεια και την κοινή ονομασία των διαφόρων ελληνικών γενών.

Ο Δώρος συνδέεται με τους Δωριείς, ο Ξούθος με τον Ίωνα και τον Αχαιό και ο Αίολος με τους Αιολείς. Έτσι η μυθολογική παράδοση δημιουργεί έναν κοινό γενεαλογικό κορμό για σημαντικά ελληνικά γένη.

Στον ίδιο ευρύτερο μυθολογικό κύκλο συναντούμε τη Θυία, η οποία συνδέεται με τον Δία. Από την ένωσή τους γεννιούνται ο Μάγνης και ο Μακεδών.

Ο Ησίοδος χαρακτηρίζει τον Μακεδόνα:

«Μακεδόνα θ’ ἱππιοχάρμην»

και τοποθετεί τον ίδιο και τον Μάγνη:

«περὶ Πιερίην καὶ Ὄλυμπον»

δηλαδή στην περιοχή γύρω από την Πιερία και τον Όλυμπο.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της αρχαίας παράδοσης. Ο Μακεδών δεν εμφανίζεται απλώς ως ένα όνομα· λειτουργεί ως επώνυμος μυθικός πρόγονος, μέσω του οποίου η παράδοση εξηγεί το όνομα της Μακεδονίας και των Μακεδόνων.

Ο Μάγνης λειτουργεί αντίστοιχα ως επώνυμος πρόγονος των Μαγνήτων.

Η αρχαία παράδοση γνωρίζει και έναν ακόμη σημαντικό επώνυμο πρόγονο: τον Γραικό.

Το όνομα αυτό έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία. Η παράδοση των Γραικών συνδέθηκε αργότερα με τη λατινική ονομασία Graeci, από την οποία προέρχονται πολλές μεταγενέστερες ευρωπαϊκές ονομασίες των Ελλήνων.

Έτσι, στην αρχαία παράδοση συναντούμε δύο διαφορετικές επωνυμικές οδούς: 

Ἕλλην και Γραικός: δύο ονόματα, όχι δύο διαφορετικοί λαοί !

Ἕλλην → Ἕλληνες και Γραικός → Γραικοί → Graeci.

Οι αρχαίοι δεν μιλούσαν για δύο διαφορετικούς λαούς, έναν «ελληνικό» και έναν «γραικικό». Πρόκειται για διαφορετικές ονομασίες και γενεαλογικής ερμηνείας που συνδέθηκαν με τον ελληνικό κόσμο.

Ο Μακεδών συγγενής του Ἕλληνος

Αν ακολουθήσουμε τη γενεαλογική παράδοση που συνδέει τον Ἕλληνα και τη Θυία με τον Δευκαλίωνα, τότε το σχήμα μπορεί να αποδοθεί:

Δευκαλίων

├── Ἕλλην
└── Θυία
　　　└── με τον Δία → Μακεδών

Άρα ο Μακεδών δεν είναι πρώτος ξάδελφος του Ἕλληνος. Στο συγκεκριμένο γενεαλογικό σχήμα, ο Ἕλλην και η Θυία είναι αδέλφια και ο Μακεδών είναι ανιψιός του Ἕλληνος.

Η διατύπωση αυτή αφορά βέβαια μυθολογική γενεαλογία και όχι ιστορικά αποδεδειγμένη συγγένεια.

αρχαία γεωγραφία

Η παράδοση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν τη συγκρίνουμε με τον Στράβωνα.

Ο Στράβων, πολλούς αιώνες μετά τον Ησίοδο, εξετάζει τη Μακεδονία μέσα από την ιστορικογεωγραφική και εθνογραφική παράδοση. Αναφέρεται στην Πιερία, στον Όλυμπο και στους Πίερες, αλλά και στους διαφορετικούς πληθυσμούς που συνδέθηκαν ιστορικά με την περιοχή.

Έτσι μπορούμε να δούμε δύο διαφορετικά επίπεδα:

Ο Ησίοδος μας παραδίδει τη μυθολογική γεωγραφία του Μακεδόνος.

Ο Στράβων μας παραδίδει την ιστορικογεωγραφική εικόνα της Μακεδονίας.

Και τα δύο είναι σημαντικά, αλλά δεν πρέπει να συγχέονται.

Ο Πίνδαρος και ο Δευκαλίων

Ο μύθος του Δευκαλίωνα εμφανίζεται και στον Πίνδαρο. Στην 9η Ολυμπιόνικη Ωδή, ο ποιητής χρησιμοποιεί την παράδοση του Δευκαλίωνα και της Πύρρας στο πλαίσιο της γενεαλογικής παράδοσης της Οπούντιας Λοκρίδας.

Η 9η Ολυμπιόνικη δεν είναι «ένατο βιβλίο» ούτε «ένατη Ολυμπιάδα». Είναι η ένατη ωδή της συλλογής των Ολυμπιόνικων του Πινδάρου, ποιημάτων που συνδέονται με νικητές των Ολυμπιακών Αγώνων.

Η μαρτυρία αυτή δείχνει πόσο βαθιά ριζωμένος ήταν ο μύθος στις διαφορετικές τοπικές παραδόσεις του ελληνικού κόσμου.

Το μυθολογικό γενεαλογικό δέντρο απο τις αρχαίες πηγές

Δευκαλίων – Πύρρα

→ Ἕλλην
→ Δῶρος – Ξοῦθος – Αἴολος

Δευκαλίων – Θυία

→ με τον Δία
→ Μάγνης – Μακεδών

ενώ παράλληλα η αρχαία παράδοση διατηρεί και τον Γραικό ως επώνυμη μορφή που συνδέθηκε με την ονομασία των Γραικών.

→ Πανδώρα + Ζεύς → Γραικός

Το ενδιαφέρον αυτών των παραδόσεων δεν βρίσκεται μόνο στο εάν τα πρόσωπα αυτά υπήρξαν ιστορικά. Η πραγματική τους αξία βρίσκεται στο ότι μας αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τη συγγένεια λαών, γενών, τόπων και ονομάτων.

Ο Ἕλλην, ο Γραικός, ο Μακεδών και ο Μάγνης λειτουργούν μέσα σε αυτή την παράδοση ως επώνυμοι γενάρχες.

Και η αναφορά του Ησιόδου στον Μακεδόνα ως:

«Μακεδόνα θ’ ἱππιοχάρμην»

που κατοικεί «περὶ Πιερίην καὶ Ὄλυμπον», αποτελεί μία από τις παλαιότερες λογοτεχνικές μαρτυρίες που συνδέουν μυθολογικά το όνομα του Μακεδόνος με τον χώρο της Πιερίας και του Ολύμπου.

Αυτό είναι το σημείο όπου ο μύθος συναντά την αρχαία γεωγραφική μνήμη.

 

---

Πηγές:
Ησίοδος, Κατάλογος Γυναικών, σωζόμενα αποσπάσματα.
Πίνδαρος, Ολυμπιόνικη Θ΄.
Απολλώνιος ο Ρόδιος, Ἀργοναυτικά και αρχαία σχολιαστική παράδοση.
Στράβων, Γεωγραφικά, Ζ΄